Εντυπωσιακά ευρήματα, ανάμεσά τους και το μεγαλύτερο κτήριο της Μέσης Νεολιθικής που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα στην Ελλάδα, έδωσε η δέκατη ανασκαφική περίοδος στην Κουτρουλού Μαγούλας – ο τεχνητός γήλοφος βρίσκεται εντός των ορίων του χωριού Βαρδάλη, κοντά στο Νέο Μοναστήρι Φθιώτιδας, και έχει έκταση περίπου 37 στρέμματα.
Ο συγκεκριμένος οικισμός κατοικήθηκε στη Μέση Νεολιθική 6000-5800 π.Χ. περίπου), ενώ κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού (15-14ος αι. π.Χ.) και κατά τον 12ο αι. μ.Χ. χρησιμοποιήθηκε για ταφές.
Οι τοίχοι του κτηρίου που ανακαλύφθηκε εξωτερικά έχουν διαστάσεις 9,5×8,5 μ. και είναι χτισμένοι με πέτρες πάνω από 1 μ. ύψος, σε αντίθεση με τα άλλα κτίσματα του οικισμού. Το μεγάλο αυτό, μάλλον κοινοτικό και ίσως και μνημειακό για την εποχή κτήριο, είχε ακόμη έναν εξωτερικό, εντυπωσιακό τοίχο αντιστήριξης. Σε ανώτερο επίπεδο και στον ίδιο περίπου χώρο δημιουργήθηκε ακόμα ένα κτήριο.
Ο ρόλος και η χρήση του είναι ακόμα άγνωστα· φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκε για πολλά χρόνια και ότι υπέστη μια σειρά από επισκευές και τροποποιήσεις. Σε κάποιες από τις φάσεις του, συμβίωναν άνθρωποι και οικόσιτα ζώα.
Επίσης, στις παρυφές του οικισμού εντοπίστηκε ένα ακόμα σημαντικό εύρημα, ένα συγκρότημα κλειστών κεραμικών κλιβάνων το οποίο είχε υποστεί καύση. Ένας από τους κλιβάνους, που εδραζόταν σε πήλινη επιχρισμένη πλατφόρμα, διατηρεί πολύ καλά το δάπεδο και μέρος των τοίχων του που ήταν επιχρισμένοι με κονίαμα, όπως πιθανόν και η θόλος του.
Στον ίδιο χώρο βρέθηκαν κεραμικά αγγεία που είχαν υποστεί ατελή καύση. «Το σημαντικό και σπάνιο αυτό εύρημα μαρτυρεί την εξειδικευμένη τεχνολογική γνώση των Νεολιθικών κατοίκων του οικισμού», δήλωσε η Νίνα Κυπαρίσση-Αποστολίκα, η οποία συνδιευθύνει την ανασκαφή με τον καθηγητή δρ. Γιάννη Χαμηλάκη.
Ο κεραμικός κλίβανος (φωτ.: Γιάννης Χαμηλάκης)
Ένα βασικό συμπέρασμα στο οποίο κατέληξαν οι ανασκαφείς στην Κουτρουλού Μαγούλας είναι ότι ο οικισμός περιβαλλόταν από περιμετρικές τάφρους, μεγάλα, μάλλον κοινοτικά έργα με πολλές κοινωνικές, συμβολικές και πρακτικές λειτουργίες. Φέτος εντοπίστηκε ένα τμήμα μιας τέτοιας μεγάλης τάφρου, σε βάθος 4 μ. περίπου από τη σημερινή επιφάνεια.
Μάλιστα, οι κάτοικοι της Νεολιθικής είχαν κόψει το φυσικό υπόβαθρο και δημιούργησαν σκαλοπάτια εντός της τάφρου για να διευκολύνουν το σκάψιμο αλλά και για να μπορούν να πάρουν νερό απ’ αυτό ή ίσως και πηλό. «Δεδομένου του μεγέθους του οικισμού, ο χρόνος και η προσπάθεια που επενδύθηκε στη δημιουργία και τη συντήρηση αυτών των τάφρων είναι εντυπωσιακά. Τα έργα αυτά θα συνιστούσαν ένα κεντρικό στοιχείο στην υλική και κοινωνική ζωή της κοινότητας», δήλωσε ο Γιάννης Χαμηλάκης.
Η μεγάλη τάφρος (φωτ.: Φώτης Υφαντίδης)
Η έρευνα απέδωσε από την ίδια θέση και αρκετά πήλινα ειδώλια, όπως και ομοιώματα οικίσκων, που προστέθηκαν στην ήδη εντυπωσιακή –σε αριθμό και ποικιλία– συλλογή ειδωλίων που ξεπερνά τα 400.
Το ανασκαφικό πρόγραμμα στην Κουτρουλού ξεκίνησε το 2010 ως συνεργασία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Φθιώτιδας και Ευρυτανίας και του Πανεπιστήμιο Μπράουν, με διετή συμμετοχή του Πανεπιστημιακού Κολλεγίου Λονδίνου (UCL) με επικεφαλής τον δρ Βασίλη Τσάμη. Η συνεργασία τελεί υπό την αιγίδα της Βρετανικής Σχολής Αθηνών. Στη φετινή περίοδο συμμετείχαν φοιτητές και αρχαιολόγοι από πανεπιστήμια και άλλα ιδρύματα της Ελλάδας, των ΗΠΑ, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ολλανδίας και της Ταιβάν.
