Οι εξελίξεις στο Κασμίρ και η κλιμάκωση μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν κινητοποιεί τη σκέψη μας προς μονοπάτια τα οποία επιμένουμε να ξεχνούμε σε συνέχεια της μεταψυχροπολεμικής υπεραισιοδοξίας μας. Πυρηνικές δυνάμεις αμφότερες ανταλλάσσουν όλμους με μονάδες πυροβολικού, καθώς και αεροπορικές επιθέσεις, σκορπώντας τον τρόμο σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Διακύβευμα είναι το Κασμίρ, μια περιοχή τριχοτομημένη, με την Ινδία να κατέχει το 45% του εδάφους, το Πακιστάν το 35% και την Κίνα το 20%.
Το πυρηνικό οπλοστάσιο των δύο χωρών συγκεντρώνει το ενδιαφέρον του πλανήτη, και το σημαντικό σημείο είναι η αποτρεπτική ισχύς του πυρηνικού όπλου. Είναι ενδεικτική η δήλωση του πρωθυπουργού του Πακιστάν Ιμράν Χαν: «Σε κάθε πόλεμο υπάρχουν λανθασμένοι υπολογισμοί. Όμως, με δεδομένους τους τύπους όπλων [σ.σ.: πυρηνικά] που κατέχουν η Ινδία και το Πακιστάν, μπορούμε να αντέξουμε κάποιον τέτοιο λανθασμένο υπολογισμό; Που θα πηγαίναμε, αν ξεκινούσαμε έναν πόλεμο;».
Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι παρότι φθάσαμε στην ανταλλαγή πυρών, στην κατάρριψη αεροσκαφών και στην αιχμαλωσία στελεχών των ενόπλων δυνάμεων του αντιπάλου, η κλιμάκωση συνέχισε να είναι ελεγχόμενη και περιορισμένη στην περιοχή του Κασμίρ, χωρίς να επεκταθεί σε ολόκληρη τη συνοριακή γραμμή. Οι ηγεσίες των δύο χωρών προβαίνουν σε αιχμηρές δηλώσεις, που όμως κάθε άλλο παρά πολεμικά ανακοινωθέντα είναι. Αντιθέτως, χαρακτηρίζονται από συγκράτηση και συνείδηση του τι μπορεί να προκληθεί αν συμπεριφερθούν άκριτα.
Μία από τις τελευταίες δημοσιεύσεις, αν όχι η τελευταία, του Κένεθ Ουόλτζ αναφερόταν στην πυρηνική αποτροπή με τον τίτλο «Γιατί το Ιράν θα έπρεπε να έχει τη βόμβα». Εκεί ο Ουόλτζ παραθέτει το σύνολο των επιχειρημάτων υπέρ της σταθεροποιητικής δυναμικής του πυρηνικού όπλου, καθώς σε έναν πλανήτη ορθολογικών κρατικών δρώντων, εγγύηση αποχής από τη χρήση βίας αποτελεί ο φόβος της απάντησης. Λόγω της καταστροφικής ισχύος τους, τα πυρηνικά καταλήγουν να «φυλούν τα έρμα», δημιουργώντας μια ισορροπία – του τρόμου μεν, ισορροπία δε. Άλλωστε, είναι κοινό συμπέρασμα πια ότι το πλέον σταθεροποιημένο διεθνές σύστημα ήταν το διπολικό της ψυχροπολεμικής περιόδου.
Μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για το ορθολογικό κριτήριο του εκάστοτε ηγέτη;
Αυτή η ερώτηση απασχόλησε τις πυρηνικές δυνάμεις κατά την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου (η συγκεκριμένη προβληματική αποτυπώνεται εύγλωττα στην ταινία Dr. Strangelove [ελλ. τίτλος: SOS: Πεντάγωνο Καλεί Μόσχα]) και δημιουργήθηκαν έπειτα οι αναγκαίες –θεσμικές και κυρίως τεχνικές– δικλίδες ασφαλείας, έτσι ώστε η πυρηνική επίθεση να μην μπορεί να υλοποιείται με απόφαση ενός μόνο ανθρώπου.
Διαθέτουν τέτοιου είδους γραφειοκρατίες όλα τα κράτη; Ως έναν βαθμό ναι και κυρίως είναι ορθολογικά, δηλαδή συνιστούν συλλογικότητες οι οποίες θέλουν να επιβιώσουν ακριβώς ως συλλογικότητες. Η δήλωση του Πακιστανού πρωθυπουργού, η οποία προαναφέρθηκε, είναι χαρακτηριστική της εν λόγω αντίληψης, όπως και της στρατηγικής του αδύναμου μέρους στο ευρύτερο πλαίσιο των συντελεστών ισχύος. Για το Πακιστάν, δεδομένης της κατάστασης της χώρας, η αξία του πυρηνικού όπλου είναι αποκλειστικά αποτρεπτική, μιας και φυσικά αδυνατεί –σε επίπεδο συμβατικών δυνάμεων και διευρυμένου ρόλου– να αποκτήσει την πυρηνική υπεροχή.
Ο μεγάλος Ρεϊμόν Αρόν σημείωσε κάποτε ότι «ειδικά στην πυρηνική εποχή, οφείλουμε να διακρίνουμε την πραγματική από τη δυνητική ισχύ». Το πυρηνικό όπλο δεν σημαίνει το τέλος των υπόλοιπων μορφών ισχύος, αλλά αντιθέτως προϋποθέτει την ανάπτυξή τους για να είναι αποτελεσματικό. Πυρηνικά χωρίς πυραύλους και δυνάμεις υποστήριξης είναι σαν το υπέδαφος να διαθέτει πετρέλαιο, αλλά το κράτος να αδυνατεί οικονομικά και τεχνολογικά να το εξορύξει.
Το Πακιστάν διαθέτει τους απαραίτητους συντελεστές, αλλά αυτοί είναι πεπερασμένης ισχύος.
Εν ολίγοις, καθότι εθίγησαν πολλά και διαφορετικά ζητήματα που αφορούν τα πυρηνικά όπλα, αξίζει να υπογραμμιστεί η αποτρεπτική σημασία του πυρηνικού όπλου στην περίπτωση της τρέχουσας διένεξης Ινδίας-Πακιστάν. Παράλληλα, καταγράφεται για πολλοστή φορά και ο επιστημονικός κομπογιαννιτισμός της άποψης, σύμφωνα με την οποία «οι δημοκρατίες παράγουν ειρήνη και σταθερότητα». Η συγκεκριμένη φράση –διανθισμένη– ήταν η απάντηση, όταν ο γράφων κάποτε ρώτησε: «Γιατί να μπορεί να έχει το δικαιώματα στα πυρηνικά η Τουρκία και όχι το Ιράν;».
Θα αντιτείνει κάποιος: «Τι μας νοιάζουν οι επιστημονικές διενέξεις;»
Επειδή ο «επιστήμονας» με τις συγκεκριμένες απόψεις προσφέρει «νομιμοποιητικό μανδύα» στις ηγεμονικές αξιώσεις και εντέλει στις στρατηγικές αποσταθεροποίησης και πολέμου επηρεάζοντας και διαμορφώνοντας πολιτικές, οφείλει να μας νοιάζει. Εξάλλου, η προαναφερθείσα απάντηση στον γράφοντα δόθηκε από πολιτικό πρόσωπο…
Με μία φράση: Η ισορροπία ισχύος παράγει ειρήνη και σταθερότητα.
