Επισκόπους που σφαγιάστηκαν κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή, με προεξάρχοντα τον Άγιο Χρυσόστομο Σμύρνης, τιμά σήμερα η Ορθοδοξία. Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος από το 1993 είχε ορίσει με εγκύκλιό της ότι οι Άγιοι θα τιμώνται κάθε χρόνο την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού.
Η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Χρυσόστομο Σμύρνης και τους οι συν αυτώ Άγιους Αρχιερείς Γρηγόριο Κυδωνιών, Αμβρόσιο Μοσχονησίων, Προκόπιο Ικονίου, Ευθύμιο Ζήλων καθώς και οι κληρικούς και λαϊκούς, θύματα της Καταστροφής.
Όλοι γνωρίζουν και κλίνουν τον γόνυ στον Άγιο της Σμύρνης, εθνομάρτυρα Χρυσόστομο Καλαφάτη (1867-1922) από την Τρίγλια της Προποντίδας, που μαρτύρησε στη Σμύρνη εκείνον τον μαύρο Αύγουστο του ’22 και έγινε βορά στα νύχια του τουρκικού όχλου. Ο θάνατός του έμεινε στην ιστορία για το βάθος της πίστης του Αγίου, τη δύναμη της θέλησής του να προστατεύσει το ποίμνιό του αλλά και την αγριότητα των θυτών του.
Ο Άγιος Αμβρόσιος, που είχε σπουδάσει στα Ιεροσόλυμα και το Κίεβο και είχε υπάρξει εφημέριος σε πολλές ελληνικές κοινότητες της Κριμαίας, έμελλε να μαρτυρήσει ως Μητροπολίτης Μοσχονησίων λίγους μήνες μετά την ανάληψη της Μητρόπολης. Οι Τούρκοι των έθαψαν ζωντανό μαζί με ακόμα εννέα ιερείς, σε λάκκο έξω από την πόλη των Κυδωνιών. Ήταν 15 Σεπτεμβρίου του 1922.
Άγιος Αμβρόσιος Μοσχονησίων
Εθνοϊερομάρτυρας ήταν και ο Άγιος Προκόπιος Λαζαρίδης που εκοιμήθη στη Μητρόπολή του το Ικόνιο, το 1923, έχοντας ζήσει την τραγωδία των χριστιανών και όλων των Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Ό,τι είχε απομείνει από το ποίμνιό του αγωνιζόταν μαζί του να αντιμετωπίσει τις τρομακτικές πιέσεις και διώξεις που υφίσταντο από τους Νεότουρκους, οι οποίοι επιχειρούσαν να οργανώσουν τουρκορθόδοξη Εκκλησία, ανεξάρτητη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ο Προκόπιος πριν αναλάβει τη μητρόπολη Ικονίου ήταν Μητροπολίτης Δυρραχίου (1899-1906) και Φιλαδελφείας (1906-1911).
Στις 3 Οκτωβρίου του 1922 κατέληξε μετά από βασανιστήρια μαζί με άλλους ιερείς και προκρίτους των Κυδωνιών (Αϊβαλί), οι οποίοι αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη τους, ο Άγιος Γρηγόριος, Μητροπολίτης Κυδωνιών. Πρώην Τιβεριουπόλεως και Στρωμνίτσης (1902-1908), όπου αγωνίστηκε κατά των Τούρκων, αλλά και του βουλγαρικού κομιτάτου με απειλές κατά της ζωής του, ο κατά κόσμον Αναστάσιος Αντωνιάδης ή Σαατσόγλου από τη Μαγνησία της Μικράς Ασίας ήταν από τους πρώτους που ως ιεροκήρυκας έκανε το κήρυγμά του στη δημοτική γλώσσα. Η μεταφορά του από τα Βαλκάνια στις Κυδωνίες, στη νεοσύστατη μητρόπολη, έγινε κατόπιν πιέσεων της Υψηλής Πύλης προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ο αγώνας του εκεί, μέχρι το μαρτύριό του, έμεινε αξιοσημείωτος.
Άγιος Ευθύμιος Ζήλων
Ο Άγιος Ευθύμιος, κατά κόσμον Ευθύμιος Αγριτέλης από τα Παράκουλα της Λέσβου, ήταν Μητροπολίτης στα Ζήλα του Πόντου από το 1912 ως τις 29 Μαΐου 1921 οπότε μαρτύρησε μετά από βασανιστήρια στις φυλακές της Αμάσειας. Η δράση του στην ποντιακή υπόθεση ήταν σπουδαία και ξέφευγε από τα αμιγώς πνευματικά του καθήκοντα. Πρωτοστάτησε στο αντάρτικο και έγινε «κόκκινο πανί» για τους Τούρκους, που στις 21 Ιανουαρίου 1921 τον συνέλαβαν και τον φυλάκισαν μαζί με τους προκρίτους. Με αίτηση του, ζήτησε από την κεμαλική κυβέρνηση της Άγκυρας να θεωρηθεί μόνον αυτός ένοχος και να απαλλαγούν οι υπόλοιποι συλληφθέντες. Απολογήθηκε δε μπροστά στο δικαστήριο με λόγια πύρινα. Στη φυλακή υπέστη βασανιστήρια.
Στη φυλακή Σούγια της Αμάσειας ο Μητροπολίτης Ζήλων υπέστη οδυνηρά βασανιστήρια, από τα όποια κατέληξε. Μετά το θάνατό του εκδόθηκε η καταδικαστική απόφαση του τούρκικου δικαστηρίου!
