Στην πανεπιστημιούπολη του φημισμένου πανεπιστημίου MIT στο Κέμπριτζ της Μασαχουσέτης, άμα θες να κόψεις δρόμο, για να βγεις καρφί στη στάση του μετρό, περνάς μια πλατεία και μετά μέσα από το Ιατρικό Κέντρο. Σε εκείνη την πλατεία περπατούσα ένα σούρουπο.
Εγώ κι ένας έφηβος ίσαμε με δεκαπέντε χρονών που κουβαλούσε ένα μπαλόνι.
Κι όπως τον προσπερνούσα, έβγαλα την ηλεκτρονική μου κάρτα –μόνο έτσι ανοίγουν οι πόρτες εκεί όταν περνάει η ώρα– για να περάσω μέσα από το Ιατρικό Κέντρο. Το πώς ο μικρός είδε το όνομά μου το ποντιακό σε μια κάρτα τόση δα και εν κινήσει, ακόμα δεν μπορώ να το εξηγήσω. Στο δευτερόλεπτο λοιπόν ρώτησε χαρούμενα «Έλληνας είστε κύριε; Εμάς μας φέρανε εδώ στο τάδε εργαστήριο, μας κάνανε τα αεροπορικά και το ξενοδοχείο κι όλα τα έξοδα, περάσαμε υπέροχα κι είδαμε τόσα πράγματα, μας κάνανε και πάρτι, για να μας χαιρετήσουν [έτσι εξηγείται το μπαλόνι], τρεις μέρες είμαστε εδώ κι αύριο γυρίζουμε στην Ελλάδα».
Πενήντα μέτρα παρακάτω χωρίσαμε. Άλλη μια μικρή ιδιοφυΐα που προσέλκυσε ο μάγκας ο Αμερικανός, σκέφτηκα. Σε λίγα χρόνια από τώρα κι αυτός ο μικρός θα γίνει άλλη μια χήνα που θα γεννήσει τα χρυσά της αυγά σε τούτη εδώ τη χώρα. Αλλά έτσι είναι τα πράγματα, άμα το Πανεπιστήμιο είναι φημισμένο σε όλο τον κόσμο… Το MIT λοιπόν, όπως κι άλλα περίφημα πανεπιστήμια της Αμερικής, είναι από αυτά που στην Ελλάδα πολλοί τα αναφέρουν ως ιδιωτικά. Και πολύς ντόρος γίνεται και φασαρία γι’ αυτά. Για το αν θα πρέπει να δημιουργηθούν τέτοια πανεπιστήμια κι εδώ. Όχι στα ιδιωτικά κραυγάζουν οι μεν, ναι στα ιδιωτικά λένε άλλοι. Παντιέρες, πανό, καταλήψεις, διαδηλώσεις, κινήματα, πορείες, δακρυγόνα.
Κι ανάθεμα αν οι περισσότεροι από αυτούς ξέρουν πού πάν’ τα τέσσερα στο ζήτημα αυτό. Λυπάμαι που θα καταστρέψω ένα ιδεολόγημα, για το οποίο πολλά κεφάλια έχουν ανοίξει σε πορείες, πολλές γροθιές έχουν σηκωθεί στον αέρα και πολλές αλυσίδες και λουκέτα έχουν μπει στις καταλήψεις των πανεπιστημιακών μας σχολών.
Το λοιπόν, τα ιδιωτικά πανεπιστήμια δεν υπάρχουν. Καλά το ακούσατε. Δεν υπάρχουν.
Ιδιωτική είναι μια επιχείρηση που έχει ιδιοκτήτη ή ιδιοκτήτες που έχουν σκοπό το κέρδος. Δηλαδή, έχουν ένα αφεντικό ή μετόχους που βάζουν λεφτά στην τσέπη από τα κέρδη της επιχείρησης. Το MIT και το Χάρβαρντ, όμως, δεν έχουν ούτε αφεντικό ούτε ιδιοκτήτες ούτε μετόχους. Γιατί λοιπόν θεωρούνται ιδιωτικά; Πολλοί κερδίζουν το ψωμί τους από αυτά. Αλλά κανένας δεν είναι ιδιοκτήτης, ούτε αφεντικό. Αφήστε με λοιπόν να σας εξηγήσω με απλά λόγια τι είναι αυτά τα πανεπιστήμια και πώς λειτουργούν.
Πείτε πως σε μια μεγάλη γεωγραφική περιοχή δεν υπάρχει πανεπιστήμιο. Μαζεύονται λοιπόν οι κάτοικοι και οι τοπικοί φορείς και παράγοντες και λένε πως καλά θα ήταν να φτιάχναμε ένα πανεπιστήμιο στα μέρη μας. Δεν ζητάνε όμως από το κράτος να τους φτιάξει πανεπιστήμιο. Όσοι από αυτούς είναι πλούσιοι κάνουν μεγάλες δωρεές, και όσοι μπορούν βάζουν τα λεφτά κι αρχίζουν να φτιάχνουν το πανεπιστήμιο μόνοι τους, σύμφωνα με τους κανόνες, τους νόμους και τις προδιαγραφές της χώρας.
Από την αρχή κοιτάνε να προσλάβουν ικανούς και άξιους καθηγητές, επιστήμονες κι ερευνητές, και καταρτισμένους εργαζόμενους. Έτσι, με την έρευνα που γίνεται και τις ανακαλύψεις και τις ευρεσιτεχνίες παράγεται πλούτος και φημίζεται το πανεπιστήμιο. Και επειδή η αρχή είναι το ήμισυ του παντός, τα πράγματα μπαίνουν σε μια σειρά και πάνε με το χρόνο από το καλό στο καλύτερο.
Οι καλοί ανταμείβονται, οι χαρισματικοί έχουν κίνητρο να ξεδιπλώσουν τις αρετές τους, και οι εργατικοί προχωρούν ανεμπόδιστα.
Και το πανεπιστήμιο με τα έσοδά του από τα ερευνητικά προγράμματα, τις δωρεές, τις υπηρεσίες που προσφέρει και τις ευρεσιτεχνίες του έχει αυτάρκεια και δεν έχει ανάγκη κανέναν.
Και νά τι κάνουν με το θέμα των φοιτητών. Επειδή το πανεπιστήμιο είναι φημισμένο, είναι σε θέση να διαλέξει τους φοιτητές που θα πάρει κάθε χρόνο. Κι έτσι διαλέγει τους καλύτερους. Οι καλοί μαθητές που με κάποιον τρόπο έχουνε τα λεφτά, πληρώνουν δίδακτρα. Οι ιδιοφυΐες, όμως, αν είναι φτωχόπαιδα, όχι μόνο δεν πληρώνουν, αλλά πληρώνονται κι από πάνω. Γι’ αυτά τα αστέρια, τα φτωχόπαιδα, λοιπόν, γίνεται μάχη ποιος θα τα πάρει. Υποτροφία και κάρτα σίτισης δωρεάν προσφέρει το Χάρβαρντ; Τα ίδια και δωρεάν κάρτα για το γυμναστήριο λέει το ΜΙΤ. Επενδύουν λεφτά πάνω στην αριστεία. Και τα πέντε φράγκα που δίνουν για τις υποτροφίες, τα καλά μυαλά με τις ανακαλύψεις που θα κάνουν αργότερα τους τα επιστρέφουν στο πολλαπλάσιο.
Έτσι διατηρείται ένα υψηλό επίπεδο αποφοίτων, ερευνητικών επιτευγμάτων και φήμης. Οικονομική ευμάρεια, συνεχής πρόοδος και αυτάρκεια.
Αγγελικά πλασμένος κόσμος δεν υπάρχει ούτε εκεί, ούτε πουθενά σε αυτήν τη ζωή. Το σύστημά τους, όμως, δουλεύει έξυπνα και παραγωγικά.
Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Είναι και ο γεωπολιτικός ρόλος των φημισμένων αυτών πανεπιστημίων πολύ σημαντικός. Οι ξένοι απόφοιτοί τους γυρίζουν στις πατρίδες τους με πολύ δυνατές σπουδές και καταλαμβάνουν καίριες θέσεις. Οι περισσότεροι κρατάνε επαφές με τους καλούς φίλους που έκαναν εκεί και τους δασκάλους τους. Χτίζεται λοιπόν ένα παγκόσμιο δίκτυο δημοσίων σχέσεων και συνεργασίας.
Δεν ξέρω πώς το λέτε εσείς αυτό το πανεπιστήμιο. Πάντως ιδιωτικό δεν είναι. Δεν ξέρω αν τον τρόπο της λειτουργίας του θα τον πείτε καπιταλιστικό, φιλελεύθερο, σοσιαλιστικό, κομμουνιστικό ή όπως αλλιώς τα λέτε και μας μπερδεύετε όλους. Εγώ τον λέω έξυπνο και προκομμένο. Και αυτό ακριβώς το πράγμα θέλω να το έχει και η πατρίδα μου. Εσείς;
