Τον τρόπο με τον οποίον οι αρχαίες ελληνικές τραγωδίες, μέσα από τη θεματολογία και τα κίνητρά τους, διδάσκουν και μπορούν να θεραπεύσουν την ψυχή περιγράφει σε άρθρο του στον βρετανικό Observer ο Αμερικανός συγγραφέας και σκηνοθέτης Bryan Doerries, που εδώ και χρόνια ασχολείται με τα σπουδαία έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Το άρθρο δημοσιεύεται σε μετάφραση του pontos-news.gr.
Ο τραγωδός Αισχύλος έγραφε στον Αγαμέμνονα ότι οι θνητοί «μαθαίνουν μέσα από τα βάσανά τους»· για πολύ κόσμο όμως σήμερα η θέαση ή η ανάγνωση αρχαίων ελληνικών τραγωδιών βιώνεται ως βάσανο δίχως προφανή εκπαιδευτική αξία.
Όταν ακούμε τις λέξεις «ελληνική τραγωδία», στα μάτια μας έρχονται θολές εικόνες ηθοποιών που φορώντας χαλαρούς μανδύες και χρυσά σανδάλια, και κινούμενοι σαν ένας, διαμαρτύρονται με στόμφο για τη μοίρα και αλαλάζουν απευθυνόμενοι σε αθέατους Ολύμπιους θεούς.
Σαν εκθέματα σε μουσεία, τα αρχαία αυτά έργα μοιάζουν τελείως αποκομμένα από τις αγωνίες των ανθρώπων του 21ου αιώνα. Και όμως. Οι ελληνικές τραγωδίες έχουν κάτι που θέλουν επειγόντως να μας πουν, και που απελπισμένα χρειαζόμαστε να ακούσουμε.
Από το εξώφυλλο του βιβλίου The Theatre of War: What Ancient Greek Tragedies Can Teach Us Today
Ζούμε σε μια κατακλυσμική εποχή, με τον κόσμο μας να σπαράσσεται από πολέμους, λιμούς, μαζική μετανάστευση, σεχταριστική βία, τρομοκρατία, λοιμούς και περιβαλλοντική καταστροφή. Παρά την πρόοδο της τεχνολογίας που έχει οδηγήσει σε πρωτοφανή επίπεδα την επικοινωνία και την αλληλεπίδραση σε όλον τον πλανήτη, είμαστε με πολλούς τρόπους απομονωμένοι, εξαιτίας των συσκευών.
Σήμερα, περισσότερο παρά ποτέ, έχουμε ανάγκη από διαχρονικές ιστορίες, μύθους που θα ενώσουν και θα μας βοηθήσουν να αντιμετωπίσουμε κάποιες από τις πιο ζοφερές πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξής μας.
Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. οι Αθηναίοι έζησαν περίπου 80 χρόνια πολέμου και λοιμό που εξόντωσε το ένα τρίτο του πληθυσμού. Καταγράφοντας γλαφυρά τα ανθρώπινα βάσανα, τα έργα του Σοφοκλή και των συγχρόνων του στόχο είχαν να κάνουν κοινό τόπο τις εμπειρίες αυτές, ακόμα και να κατανείμουν το άχθος του πολέμου και άλλα τραύματα στους ώμους των πολιτών.
Τα έργα δεν είχαν μόνο ψυχαγωγικό σκοπό αλλά ήταν και ένα τεχνολογικό εργαλείο που προέκυψε από την ανάγκη να καταστεί συλλογική η μαρτυρία των δεινών του ανθρώπου. Και όπως ένας εξωτερικός σκληρός δίσκος όταν συνδεθεί σε έναν Η/Υ αποδίδει όσα έχουν αποθηκευτεί εκεί, τα αρχαία έργα εξακολουθούν να λειτουργούν εντυπωσιακά αποτελεσματικά.
Τα τελευταία επτά χρόνια έχω κάνει δεκάδες αναγνώσεις ελληνικών τραγωδιών σε απίθανα μέρη –στρατιωτικές βάσεις, νοσοκομεία, φυλακές, καθώς και πόλεις που έχουν ξεκληριστεί από τα ναρκωτικά– για κοινό που έχει υποστεί τραύμα και απώλειες.
Μόλις οι άνθρωποι αναγνωρίζουν τις δικές τους προσωπικές μάχες σε ιστορίες που έχουν γραφτεί πριν από 2.500 χρόνια, κάτι πολύ δυνατό συμβαίνει. «Ανοίγονται». Απομονώνουν στίχους από τα έργα αυτά και τους συνδέουν με συντριπτικές προσωπικές ιστορίες. Ακούγοντας αυτές τις ιστορίες έμαθα πολύ περισσότερα για τις τραγωδίες και τη σημασία τους σήμερα από ό,τι από οποιαδήποτε άλλη πηγή.
Το 2008, μετά από μια παράσταση του Αίαντα του Σοφοκλή –ένα έργο για την αυτοκτονία του σπουδαίου και αξιοσέβαστου πολεμιστή– που δόθηκε για πεζοναύτες στο Σαν Ντιέγκο, η σύζυγος ενός πεζοναύτη έσκυψε στο μικρόφωνο και είπε:
«Ο άντρας μου πήγε τέσσερις φορές στον πόλεμο, και κάθε φορά που επέστρεφε, όπως και ο Αίας, έφερνε αθέατους σκελετούς στο σπίτι μας. Ο πόλεμος έμπαινε στο σπίτι μας μαζί του. Και για να επικαλεστώ έναν στίχο από το έργο, “το σπίτι μας είναι ένα σφαγείο”».
Αποκαλύπτοντας τη δική της αλήθεια για την εμπειρία της με τον πόλεμο και συνδέοντάς την με μια αρχαία ιστορία, έδωσε ουσιαστικά το πράσινο φως και στις άλλες συζύγους που ήταν στο κοινό να σηκωθούν και να πουν τη δική τους αλήθεια.
Μετά από μια παράσταση με τις Βάκχες του Ευριπίδη, ένα έργο για την καταστρεπτική δύναμη του Διονύσου, θεού του κρασιού, σε μια αγροτική αμερικανική πόλη που περιγραφόταν ως το σημείο μηδέν της επιδημίας του οπίου, μια ντόπια έφηβη μίλησε ανοιχτά μπροστά στην κοινότητα:
«Οι γονείς μου έπαιρναν ναρκωτικά και ήταν φρικτό παράδειγμα για την οικογένειά μου» είπε. Και με φωνή τρεμάμενη πρόσθεσε: «Είμαι πιο ώριμη από τους γονείς μου. Σε μένα έρχονται για συμβουλές. Μου ζητούν λεφτά. Προσπαθώ πολύ αλλά…».
Το κορίτσι έπεσε στην αγκαλιά των φίλων της από το σχολείο και έκλαψε προκαλώντας δάκρυα και στα γηραιότερα μέλη του κοινού. Το έργο του Ευριπίδη αποτυπώνει την καταστροφή του Διονύσου σε όλες τις γενιές, κάτι το οποίο γνώριζαν πολύ καλά οι κάτοικοι του Χάζαρντ του Κεντάκι.
Μετά από μια παράσταση του έργου Τραχίνιες του Σοφοκλή, όπου ο ετοιμοθάνατος Ηρακλής παρακαλεί τον γιο του να τον βοηθήσει να τερματίσει τη ζωή του, στην Ιατρική Σχολή του Harvard μια νοσηλεύτρια προσέγγισε το μικρόφωνο και είπε: «Συγχωρέστε με… Νιώθω υποχρεωμένη να ζητήσω συγνώμη από όλους τους γιατρούς στο κοινό που δεν μπορούν να είναι με τους ασθενείς τους όταν πεθαίνουν. Η δουλειά μου είναι σκληρή. Κάθε μέρα όμως βλέπω να γίνονται θαύματα».
Η νοσοκόμα δεν αποθέωνε το θάνατο. Ήθελε απλά να παραδεχτεί ότι η ιατρική δεν περιορίζεται στο να διατηρήσει τη ζωή.
Όσο περισσότερο άκουγα τους ανθρώπους αυτούς να ανταποκρίνονται στις ελληνικές τραγωδίες, τόσο πιο πολύ πειθόμουν για την αξία τους στη ζωή μας. Στα πρόσωπα των ανθρώπων βλέπω τη χειροπιαστή απόδειξη της ανακούφισης από την αίσθηση ότι δεν είναι μόνοι τους. Δεν είναι μόνοι τους στις κοινότητές τους, ούτε στον κόσμο όλο· δεν είναι μόνοι τους διά μέσω των αιώνων.
- Ο Bryan Doerries είναι συγγραφέας του βιβλίου The Theatre of War: What Ancient Greek Tragedies Can Teach Us Today.
