Βλέπε τα πράγματα πάντοτε από την καλή τους όψη
Τόμας Τζέφερσον
Στις 3 Νοεμβρίου έγιναν τα εγκαίνια μιας μικρής αλλά ενδιαφέρουσας έκθεσης στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας, που ταιριάζει και με το πνεύμα των Χριστουγέννων. Το θέμα της, «Κεντήματα της Πόλης». Πώς όμως προέκυψε η έκθεση αυτή;
Στη συλλογή του Μουσείου εντάσσεται μια σειρά από κεντήματα της «Σχολής της Κωνσταντινούπολης», τα οποία δημιουργήθηκαν από τις σπουδαίες και φημισμένες κεντήστρες της Πόλης τον 17ο, τον 18ο και τον 19ο αιώνα (εδώ να παραθέσουμε μερικά ονόματα στη μνήμη των σπουδαίων αυτών ανθρώπων της τέχνης και της υπομονής όπως η Μαριώρα του «κλεινού» Κούζη, η Κοκόνα, η Σοφία, η Ευσεβία, η Αγαθή μοναχή, η Κοκόνα του Ιωάννη, η Δεσποινέτα του Αργύρη, η Κασσιανή, η Κοκόνα του Ρολωγά, η κόρη της Γρηγορία του Κώστα παπά και –να μην τον λησμονήσουμε– ο Γεράσιμος από τον Γαλατά, του 17ου αιώνα).
Από τη βιογραφία που συνέταξε η Σοφία Τρικούπη για τη μητέρα της Αικατερίνη (1800-1871), το γένος Μαυροκορδάτου, προκύπτει ότι στα χρόνια της Επανάστασης η φαναριώτικη αυτή οικογένεια επιβίωσε, στην Πόλη, χάρη στο εργαστήρι κεντητικής που συντηρούσε η Αικατερίνη. Οι απολαβές της ήταν πολύ ικανοποιητικές γιατί το κέντημα ήταν, πάντοτε, μια πολύ ακριβή τέχνη.
Τα τελευταία χρόνια διενεργήθηκε, στο Βυζαντινό Μουσείο, μια πρωτότυπη μεθοδολογικά έρευνα των κεντημάτων βυζαντινής παράδοσης, με τη βοήθεια του μικροσκοπίου, που συνέβαλε στην απόδοση κάποιων έργων στα εργαστήρια κεντητικής της Κωνσταντινούπολης. Τα αποτελέσματα των ερευνών παρουσιάζονται εν μέρει στη έκθεση κεντημάτων του 19ου αιώνα, στην οποία αναφερόμαστε.
Ήταν γνωστή η Κωνσταντινούπολη για την παραγωγή έργων τέχνης (εικόνων, ψηφιδωτών, αργυρών και χρυσών αντικειμένων, τοιχογραφιών κτλ.) καθ’ όλη τη διάρκεια της μακράς αλλά και ένδοξης περιόδου της.
Μια τέχνη που επηρέασε και τα άλλα ορθόδοξα κράτη όπως τη Ρωσία, η Ρουμανία η Βουλγαρία, η Σερβία, και φυσικά η Ελλάδα. Αλλά και τη Γεωργία με την Αρμενία, και όχι μόνο. Κι αυτό γιατί σπουδαίοι τεχνίτες από την Πόλη ταξίδευαν στα γειτονικά ορθόδοξα κράτη για να εργαστούν και να δημιουργήσουν. Μετά την Άλωση, η Κωνσταντινούπολη εξακολούθησε να αποτελεί κέντρο τέχνης, και φυσικά παραγωγής εκκλησιαστικών ειδών όπως και κεντημάτων, συνεχίζοντας τη βυζαντινή παράδοση αιώνων.
Αναφορικά με τα κεντήματα, που είναι το θέμα μας, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι η άψογη και πολύτροπη τεχνική εκτέλεση, αλλά και η οργάνωση των συνθέσεων, φανερώνουν πνευματική καλλιέργεια αλλά και καλλιτεχνική παιδεία.
Εκθέματα
Στη συλλογή του Μουσείου περιλαμβάνεται Πέτασμα της Ωραίας Πύλης με παράσταση της Υπαπαντής, «Πόνιμα της Κοκόνας του Ρολωγά» το οποίο είναι τεχνικά ομοιόμορφο και λεπτοδουλεμένο, όπως άλλωστε όλα τα κεντήματα των άρτια οργανωμένων εργαστηρίων της Πόλης (ειδικά του 19ου αιώνα ), το οποίο δίνει την εντύπωση ενός ζωγραφικού έργου. Η τεχνική των κεντημάτων, όπως σε όλα τα κεντήματα που έχουν δημιουργηθεί από τις κεντήστρες της Πόλης, είναι πολύτροπη και εκτελείται με μετάξια και σύρματα καθώς και με πεπλατυσμένα ελάσματα και μεταλλικά νήματα. Η επιζωγράφηση πάνω στο κέντημα είναι εμφανής στα χαρακτηριστικά και τις φωτοσκιάσεις των προσώπων, σε πολλές δε περιπτώσεις είναι πολύ ζωντανή.
Στην έκθεση κανείς μπορεί, κυριολεκτικά, να θαυμάσει μεταξύ άλλων το εξέχον έργο του 19ου αιώνα το Πέτασμα Ωραίας Πύλης με το Χριστό Ποτήριο. Ένα θέμα άγνωστο όσο και πρωτότυπο, το οποίο αποδίδεται από την κεντήστρα με δεξιοτεχνία. Ειδικά όταν κανείς παρατηρήσει (και αυτό συνιστούμε στον επισκέπτη) με προσοχή τα πρόσωπα που έχουν κεντηθεί (τις άγιες μορφές αλλά και αυτές των αγγέλων).
Η ανατομία των προσώπων και τα χαρακτηριστικά αποδίδονται με καστανά μεταξωτά νήματα, ενώ οι ποικίλες βελονιές, με επίχρυσα ή αργυρά νήματα και σύρματα, συνδυάζονται τέλεια μεταξύ τους.
Ένα άλλο σπουδαίο κέντημα παρουσιάζει τον Χριστό Αρχιερέα εν δόξη, ο οποίος διακοσμεί ένα επιγονάτιο κεντημένο με γαλλικούς κόμπους και βαρύτιμα υλικά, ενώ έχει με τέχνη επιζωγραφιστεί. Το ίδιο και το άλλο επιγονάτιο με την προσκύνηση του Βρέφους από τη Θεοτόκο, τον Ιωσήφ και έναν άγγελο. Μια λεπτή δουλειά η οποία φαίνεται στην αποτύπωση των ιερών μορφών αλλά και των ζώων.
Τέλος πρέπει να αναφέρουμε ένα ζεύγος επιμανικίων με τα πρόσωπα του Ευαγγελισμού τα οποία εντυπωσιάζουν για τη λεπτή και μικρογραφική εργασία τους. Πάλι πολύτιμα υλικά συμπλέκονται ποικιλοτρόπως, ενώ στα ενδύματα των μορφών χρωματιστά νήματα τυλίγονται μεταξύ τους αποδίδοντας ένα εντυπωσιακό οπτικό αποτέλεσμα.
Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στη σύνθεση της δέησης της Παναγίας προς τον Παντοκράτορα με τη γλυκύτατη έκφραση των προσώπων τους.
Θα ήταν όμως παράληψη εάν δεν αναφέραμε και τα εξαιρετικά κεντήματα που βρίσκονται σήμερα στη συλλογή του Μουσείου Μπενάκη και έλκουν την καταγωγή τους από τη Μ. Ασία – όπως αυτά της Τραπεζούντας (π.χ. ένα έργο της κεντήστρας Θεοδοσίας του Κασυμπούρη και της μαθήτριας Ελισάβετ) και της Άγκυρας (π.χ. ένα έργο της Δεσποινέτας, με κατασκευή το 1682, αφιερωμένο από τον Γεώργιο Κυριαζή).
Βασίλης Χατζόπουλος
- Η έκθεση θα παραμείνει ανοικτή μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου.
