Δημήτρης Γληνός, ο πρωτεργάτης της «γλωσσοεκπαιδευτικής μεταρρύθμισης»

Το ημερολόγιο γράφει 3 Απριλίου 1928. Ο Δημήτρης Γληνός κάθεται στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Μαζί του δικάζεται ερήμην και ο Νίκος Καζαντζάκης. Και οι δύο κατηγορούνται για διάδοση ανατρεπτικών ιδεών επειδή ήταν ομιλητές σε εκδήλωση για τα επιτεύγματα της σοσιαλιστικής επανάστασης στη Ρωσία.

Το δικαστήριο θα τους αθωώσει, αλλά λέγεται ότι η δίκη εκείνη θα σηματοδοτήσει την οριστική στροφή του Γληνού προς την Αριστερά.

Ποιος ήταν όμως ο διανοούμενος, συγγραφέας, πολιτικός, αριστερός Δημήτρης Γληνός; Αν πιάσει κανείς την ιστορία από το τέλος θα τον βρει να φιγουράρει στη λίστα τoυ Διεθνούς Γραφείου Εκπαίδευσης της UNESCO με τους 100 πιο σημαντικούς διανοούμενους, πολιτικούς, δημοσιολόγους του κόσμου, που με το στοχασμό και τη δράση τους συνέβαλαν τα μέγιστα σε αυτό που ονομάζουμε «εκπαίδευση».

Αν θέλουμε όμως να πάρουμε το νήμα από την αρχή, θα πρέπει να βρεθούμε στη Σμύρνη του 1882. Εκεί γεννιέται από φτωχή οικογένεια, με καταγωγή από το Κόρθι της Άνδρου. Θα αποφοιτήσει με άριστα από την Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης και θα σπουδάσει φιλολογία στην Αθήνα. Στη συνέχεια, με τη στήριξη του πεθερού του, θα φύγει με τη σύζυγό του Άννα Χρόνη για μεταπτυχιακές σπουδές στην Ιένα και κατόπιν στη Λειψία.

Στη Γερμανία ο Γληνός γνωρίζει τον αστό Γεώργιο Σκληρό από την Τραπεζούντα, ο οποίος θα τον μυήσει στο σοσιαλισμό. Το 1911 θα εγκαταλείψει τις σπουδές του λόγω βιοποριστικής ανάγκης και θα επιστρέψει στην Αθήνα όπου θα δραστηριοποιηθεί στον «Εκπαιδευτικό Όμιλο», τον φορέα των προοδευτικών διανοουμένων. Για λογαριασμό του Ομίλου θα αναλάβει και τον συντονισμό έκδοσης του περιοδικού Νέος Δρόμος.

Καρπός της δράσης του είναι η ίδρυση του Εκπαιδευτικού Συνδέσμου των Λειτουργών Μέσης Εκπαίδευσης, το 1915.

«Εμείς οι δημοτικιστές κάθε άλλο είμαστε παρά αναρχικοί στο ζήτημα της ορθογραφίας. Ίσα ίσα επειδή δίνουμε τόση σημασία στη μορφή της γλώσας, άλλο τόσο θεωρούμε σημαντικό στοιχείο και την ορθογραφία. Και από σοσιαλιστική ακόμα άποψη η ορθογραφία είναι στοιχείο κοινωνικής προσαρμογής και σαν τέτιο έχει αξία μεγάλη. […] Η ελληνική ορθογραφία έχει χρεωκοπήσει. Πρώτα πρώτα έχει χρεωκοπήσει αντικειμενικά. Ενώ η προφορά της γλώσας άλαξε με τον καιρό στο στόμα του λαού, η γραφή έμεινε προσκολημένη στην ιστορική μορφή των λέξεων», έγραφε το 1929 στον Νέο Δρόμο ο Γληνός.

Τοποθετημένος στην Αριστερά του βενιζελισμού, θα δουλέψει από διοικητικές και μη θέσεις προς αυτή τη κατεύθυνση: θα συμμετέχει στη σύνταξη των νομοσχεδίων του 1913 για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, στο Διάταγμα του 1917 για την εισαγωγή της δημοτικής στα σχολεία, στην οργάνωση της Παιδαγωγικής Ακαδημίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης τη τριετία 1924-26.

Aνάλογα με την κυβέρνηση της εποχής διορίζεται και απολύεται από το υπουργείο Παιδείας.

Το 1926 ο μεγάλος παιδαγωγός θα αποφασίσει να απομακρυνθεί οριστικά από τα δημόσια αξιώματα, καθώς εκτιμά ότι η δυνατότητα προώθησης και θεμελίωσης μιας ουσιαστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης μέσω των κρατικών μηχανισμών είναι μηδαμινή. Την ίδια χρονιά θα ξεκινήσει την έκδοση του περιοδικού Αναγέννηση, στις σελίδες του οποίου φιλοξενήθηκε, μεταξύ άλλων, η «Ασκητική» του Καζαντζάκη.

Η προσέγγιση του Γληνού με το ΚΚΕ έχει ξεκινήσει από τα τέλη της δεκαετίας του 1920, οπότε και η μεγάλη στροφή του διανοουμένου προς το μαρξισμό. Κείμενά του θα δημοσιευτούν στους Νέους Πρωτοπόρους καθώς και στον Ριζοσπάστη. Το καλοκαίρι του 1934 Γληνός και Βάρναλης θα επισκεφθούν τη Σοβιετική Ένωση καλεσμένοι της Ένωσης των Σοβιετικών Συγγραφέων. Το ταξίδι αυτό θα δημοσιευτεί σε συνέχειες στην εφημερίδα Ελεύθερος Άνθρωπος. Η ενεργός συμμετοχή του στην πολιτική θα επισφραγιστεί με την εκλογή του στη Βουλή του 1936 συνεργαζόμενος με το ΚΚΕ.

Η «γνωριμία» του Γληνού με τη φυλακή έχει γίνει ήδη από τον Νοέμβριο του 1916, όταν συνελήφθη και φυλακίστηκε για ένα μήνα κατηγορούμενος για εξύβριση του βασιλιά. Η δικτατορία Κονδύλη που θα έρθει το 1935 θα τον εξορίσει στον Αϊ-Στράτη. Η δικτατορία Μεταξά θα τον μεταφέρει στη Σαντορίνη. Αν και εξόριστος, η περίοδος 1936-40 είναι η πιο συγγραφικά γόνιμη της ζωής του. Γράφει την Τριλογία του Πολέμου και το 1940 δημοσιεύει τη μετάφραση του Σοφιστή του Πλάτωνα.

Η εισαγωγή του σε αυτή την έκδοση θεωρείται από τα σπουδαιότερα μνημεία της νεοελληνικής γραμματείας.

Τα χρόνια της Κατοχής θα τον βρουν να πρωταγωνιστεί στις διεργασίες για την ίδρυση του ΕΑΜ. Μάλιστα, θα συντάξει και το ιδεολογικοπολιτικό μανιφέστο «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ». Στις 26 Δεκεμβρίου 1943 θα αφήσει την τελευταία του πνοή έπειτα από μια εγχείρηση και περιμένοντας να μεταβεί στην Ελεύθερη Ελλάδα προκειμένου να ηγηθεί της κυβέρνησής της. Θα μείνει στην ιστορία ως πρωτεργάτης της λεγόμενης «γλωσσοεκπαιδευτικής μεταρρύθμισης».