Έσερνε ο όχλος σιδηροδέσμιο στους δρόμους της Σμύρνης τον Χρυσόστομο και έθαψαν ζωντανό σε λάκκο τον Αμβρόσιο… Ο Τάσος Κοντογιαννίδης* εξιστορεί μαρτύρια ιεραρχών, θυμάτων ενός οργανωμένου εγκλήματος συντριβής της πίστης.
Στους αγώνες του Έθνους, δίπλα στον μαχόμενο λαό, βρίσκονταν μπροστάρηδες πολλές φορές επίσκοποι και ιερείς, και τη συμμετοχή τους αυτή την πλήρωναν με τη ζωή τους, με τον πιο σκληρό κι απάνθρωπο τρόπο, όπως συνέβη στον Πόντο και τη Σμύρνη το 1921-22. Στους λεγόμενους «προοδευτικούς» αναθεωρητές ιστορικούς που αμφισβητούν την προσφορά του κλήρου στους αγώνες του Έθνους, απάντηση στις περίεργες απόψεις τους δίνουν οι θυσίες των ηρώων της Εκκλησίας: Σμύρνης Χρυσόστομος, Αμασείας Ευθύμιος, Μοσχονησίων Αμβρόσιος Πλειανθίδης, Κυδωνιών Γρηγόριος, Ικονίου Προκόπιος, αρχιμανδρίτης Πλάτων Αϊβαζίδης και πάρα πολλοί ιερείς, ενώ φυλακίστηκαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο οι μητροπολίτες Τραπεζούντος Χρύσανθος, Αμασείας και μετέπειτα Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης.
Ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος Καλαφάτης (1867-1922) τις τραγικές μέρες της καταστροφής της Σμύρνης το ’22, κι ενώ όλοι προσπαθούσαν να φύγουν, παρέμεινε στην εκκλησιά της Αγίας Φωτεινής, μοίραζε τρόφιμα στους πεινασμένους και περίμενε καρτερικά το θέλημα του Θεού. Στρατιωτικό απόσπασμα τον συλλαμβάνει με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας και ο Νουρεντίν πασάς τον χαστουκίζει και τον παραδίδει στον όχλο. Τον χτυπούν με ρόπαλα, του ξεριζώνουν τη γενειάδα, του βγάζουν τα μάτια, τον σέρνουν σιδηροδέσμιο στους τουρκομαχαλάδες και του κόβουν το κεφάλι πριν πεθάνει.
Ο Ευθύμιος Αγριτέλης (1880-1921) τοποθετήθηκε το 1917 μητροπολίτης Αμασείας, με ηγετικό ρόλο στους Πόντιους αντάρτες, λέγοντας τη φράση «ξυπνήστε ραγιάδες για να βρείτε τη λευτεριά». Στις 21/1/1921 οι κεμαλικοί τον συλλαμβάνουν στη Μητρόπολη και τον οδηγούν στις φυλακές. Εκεί, ανήμερα του Πάσχα, ψάλλει το «Χριστός Ανέστη» και οι φύλακες τον βασανίζουν αγρίως. Αντιλαμβάνεται τι θα συμβεί και ψάλλει, κατόπιν, τη νεκρώσιμη ακολουθία του! Ξεψύχησε από τα φρικτά βασανιστήρια στις 29 Μαρτίου 1921. Πέταξαν το σώμα του, το οποίο περιμάζεψαν πιστοί και το έθαψαν στο προαύλιο της Αγίας Τριάδας.
Ο μητροπολίτης Μοσχονησίων Αμβρόσιος Πλειανθίδης (1872-1922) μετά την κατάρρευση του Μετώπου συλλαμβάνεται μαζί με άλλους εννέα ιερείς, βασανίζεται αγρίως από τους κεμαλιστές, και έξω από τις Κυδωνίες τον ρίχνουν ημιθανή σε ανοικτό λάκκο και τον θάβουν ζωντανό στις 15 Σεπτεμβρίου του ’22.
Ο μητροπολίτης Ικονίου Προκόπιος Λαζαρίδης συλλαμβάνεται για την εθνική του δράση, καταδικάζεται σε θάνατο από τα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας και πεθαίνει από τα σκληρά βασανιστήρια στις φυλακές πριν τον εκτελέσουν.
Ο μητροπολίτης Κυδωνιών Γρηγόριος (1864-1922) καταδικάστηκε από Στρατοδικείο της Σμύρνης το 1918 για την εθνική του προσφορά, ενώ τον Αύγουστο του 1922 φυγάδευσε πολλούς Έλληνες στη Μυτιλήνη. Συνελήφθη στις 30 Σεπτεμβρίου μαζί με ιερείς και θανατώθηκε στις 3 Οκτωβρίου.
Ο πρωτοσύγκελος Μητροπόλεως Αμασείας Πλάτων Αϊβαζίδης (1850- 1921) βοήθησε το ποίμνιό του, μαθητές και καθηγητές και 52 χωρικούς από τη Μερζιφούντα στις 16/9/1921. Την επόμενη μέρα τα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας καταδίκασαν σε θάνατο 174 προκρίτους της Αμάσειας με την κατηγορία ότι σκόπευαν να ιδρύσουν ποντιακό κράτος. Πρώτος ανάμεσά τους ο Αϊβαζίδης. Τα ξημερώματα της Τετάρτης 21 Σεπτεμβρίου οι δήμιοι έβγαλαν από τα κελιά τους μελλοθανάτους, καρφίτσωσαν στο ράσο του δεσπότη την καταδίκη σε θάνατο δι’ αγχόνης και τους οδήγησαν στα ικριώματα στην πλατεία της πόλης. Οι μελλοθάνατοι πορεύτηκαν με έκφραση γενναιότητας, χωρίς να λυγίσουν…
*Ο Τάσος Κοντογιαννίδης είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας και ερευνητής ιστορικών θεμάτων.
