Στην πλαγιά του όρους Μελά, οι πέτρινες όψεις και οι κεραμιδένιες στέγες της Παναγίας Σουμελά μοιάζουν να αποτελούν συνέχεια του βράχου. Η εικόνα της μονής πάνω από τη δασωμένη κοιλάδα εξηγεί κάτι από τη δύναμη αυτού του τόπου – και αυτό το κάτι εδώ και χρόνια η Τουρκία θέλει να το εκμεταλλευτεί τουριστικά, όσο το δυνατό περισσότερο.
Η τελευταία είδηση στρέφει την προσοχή σε ένα πολύ μικρότερο κτίσμα.
Ένα παρεκκλήσι κοντά στον προβλεπόμενο τερματικό σταθμό βρίσκεται στο επίκεντρο των επιφυλάξεων για το σχέδιο κατασκευής τελεφερίκ, το οποίο δεν εξασφάλισε ξανά την έγκριση του αρμόδιου συμβουλίου προστασίας πολιτιστικών αγαθών.
Στη συνέντευξη που δημοσίευσε το Haber61, ο δήμαρχος του μητροπολιτικού δήμου Τραπεζούντας Αχμέτ Μετίν Γκεντς εξήγησε ότι το παρεκκλήσι βρίσκεται κοντά στο τελικό σημείο της γραμμής, σε μία είσοδο της Σουμελά. Οι συζητήσεις συνεχίζονται και το σχέδιο επανεξετάζεται με βάση τις υποδείξεις του συμβουλίου.
Η δήλωση αφήνει ανοικτή την προοπτική υλοποίησης. Ταυτόχρονα, επαναφέρει ένα ζήτημα που συνοδεύει το έργο επί χρόνια: με ποιους όρους μπορεί να γίνει ευκολότερη η πρόσβαση σε ένα μνημείο με τόσο ιδιαίτερη θέση και τόσο σύνθετες ανάγκες προστασίας;
Από την ολοκλήρωση το 2020 στη νέα αναθεώρηση
Η διαδρομή των εξαγγελιών πηγαίνει τουλάχιστον επτά χρόνια πίσω. Τον Ιανουάριο του 2019, το τουρκικό πρακτορείο DHA μετέδιδε ότι ο διαγωνισμός θα προκηρυσσόταν τον επόμενο μήνα, οι εργασίες θα άρχιζαν τον Μάρτιο και στόχος ήταν η ολοκλήρωση το 2020.
Η τότε δημοτική Αρχή παρουσίαζε το τελεφερίκ ως τρόπο παράκαμψης του στενού δρόμου και πρόσβασης σε σημεία θέασης της μονής.
Ήδη, όμως, στελέχη της αναγνώριζαν ότι σημαντικό μέρος του χρόνου είχε απορροφηθεί από την προετοιμασία και τις εγκρίσεις.
Τον Φεβρουάριο του 2020, ο τότε δήμαρχος Μουράτ Ζορλούογλου έλεγε στο Anadolu ότι το έργο βρισκόταν στο τελικό στάδιο. Η περιγραφή αφορούσε γραμμή 2,5 χιλιομέτρων με τρεις σταθμούς, με στόχο ευκολότερη μετακίνηση και αντιμετώπιση του κυκλοφοριακού προβλήματος στην περιοχή.
Τον Ιανουάριο του 2021, η εκδοχή που παρουσίαζε το TRT Haber προέβλεπε το ίδιο μήκος, αλλά δύο σταθμούς και καμπίνες 40 επιβατών. Ο Μουράτ Ζορλούογλου δήλωνε ότι είχε ολοκληρωθεί η μελέτη και αναζητούνταν επενδυτές, ενώ ο χρόνος κατασκευής υπολογιζόταν σε δύο χρόνια. Η πρώτη στάση θα συνδεόταν με χώρους θέασης στην κοιλάδα και η δεύτερη θα βρισκόταν κοντά στη μονή.
Οι δημοσιευμένες περιγραφές διαφέρουν ως προς τις στάσεις, ενώ επαναλαμβάνουν τη διαβεβαίωση ότι το έργο πλησιάζει στην υλοποίηση. Οι παλαιές προδιαγραφές δεν μπορούν να θεωρηθούν αυτομάτως στοιχεία της σημερινής πρότασης.
Η πιο πρόσφατη αισιόδοξη εξαγγελία έγινε μόλις πριν από έξι μήνες. Στις 6 Απριλίου 2026, ο δήμαρχος Μετίν Γκεντς δήλωνε ότι είχε επιτευχθεί συνεννόηση με το συμβούλιο για την υλοποίηση του έργου χωρίς να υποστεί βλάβη το παρεκκλήσι. Πρόκειται για τη δημόσια τοποθέτηση του δημάρχου· η ίδια δεν τεκμηριώνει ότι είχε εκδοθεί επίσημη έγκριση.
Το παρεκκλήσι, επομένως, αποτελούσε ήδη μέρος της συζήτησης. Η νέα εμπλοκή τον Οκτώβριο δείχνει ότι οι όροι προστασίας του παραμένουν κρίσιμοι για την πορεία του σχεδίου.
Είναι το παρεκκλήσι που παρουσιάστηκε ως «κρυφό»;
Η πρόσφατη αναφορά του δημάρχου δεν κατονομάζει το παρεκκλήσι, ούτε δίνει χρονολόγηση ή ακριβή θέση. Από τα δημοσιευμένα στοιχεία δεν τεκμηριώνεται η ταύτισή του με το λεγόμενο «κρυφό παρεκκλήσι» που έγινε ευρύτερα γνωστό κατά τις εργασίες αποκατάστασης.
Η ιστορία εκείνου του χώρου είχε δημοσιευτεί ήδη τον Δεκέμβριο του 2017.
Ρεπορτάζ του Anadolu, που αναδημοσίευσε η Hürriyet, περιέγραφε πρόσβαση μέσω περάσματος σε χώρο πάνω από το βόρειο τμήμα της μονής, με τοιχογραφίες που απεικόνιζαν, μεταξύ άλλων, τον παράδεισο και την κόλαση.
Υπάρχει, ωστόσο, μια ουσιαστική διευκρίνιση στην τεχνική βιβλιογραφία. Στα πρακτικά σεμιναρίου αποκατάστασης του 2019, η αρχιτέκτονας της υπηρεσίας μνημείων της Τραπεζούντας Μπεϊχάν Σαρίτζαογλου περιγράφει το παρεκκλήσι που παρουσιάστηκε στον Τύπο ως «κρυφό» ως ήδη γνωστό, αλλά χωρίς δυνατότητα πρόσβασης.
Κατά τις εργασίες, αναρριχητές προσέγγισαν το χώρο με σχοινιά και φωτογράφισαν τις τοιχογραφίες του. Στο ίδιο κείμενο αναφέρεται ξεχωριστά η Αγία Βαρβάρα, περίπου 300 μέτρα από τη μονή.
Τον Ιούνιο του 2021, το Anadolu έδινε περισσότερα στοιχεία για το «κρυφό» παρεκκλήσι: πρόσβαση από τη στέγη του βόρειου τμήματος και μονοπάτι περίπου 50 μέτρων, καθώς και χαρακτηρισμό του ως προστατευόμενου πολιτιστικού αγαθού με απόφαση της 27ης Ιουνίου 2018.
Ο αρμόδιος τοπικός αξιωματούχος Μουσταφά Ασάν θεωρούσε πιθανή τη χρονολόγησή του στο πρώτο μισό του 18ου αιώνα, βάσει της τεχνοτροπίας των τοιχογραφιών.
Για το παρεκκλήσι του τελεφερίκ, όμως, λείπει ακόμη η πληροφορία που θα συνδέσει με ασφάλεια αυτές τις αναφορές: η συγκεκριμένη ταυτότητα του κτίσματος.
Ένα μνημείο που απαιτεί διαρκή προστασία
Η σχέση της Σουμελά με το… βράχο καθόρισε και την αποκατάστασή της. Σε τεχνικό δελτίο του PROCULTHER-NET, τον Ιούνιο του 2023, η Μπεϊχάν Σαρίτζαογλου καταγράφει ένα έργο που περιλάμβανε γεωλογική έρευνα, στερεώσεις και προστασία από πτώσεις λίθων.
Για τη βραχομάζα πάνω από την είσοδο χρησιμοποιήθηκαν εναέρια αποτύπωση, σαρώσεις με λέιζερ και πρόσβαση με σχοινιά. Ασταθή τμήματα απομακρύνθηκαν ή στερεώθηκαν, ενώ εφαρμόστηκαν αγκυρώσεις, χαλύβδινα συρματόσχοινα και πλέγματα. Οι σκαλωσιές σχεδιάστηκαν με ελάχιστη επαφή με τις κατασκευές και οι τοιχογραφίες προστατεύτηκαν από την υγρασία.
Στις επεμβάσεις στα κτήρια ακολουθήθηκε η αρχή της ελάχιστης παρέμβασης.
Ακόμη και στο μονοπάτι δημιουργήθηκαν ξύλινες σκάλες και πλατφόρμες για την προστασία των ριζών και τη διευκόλυνση του βαδίσματος.
Οι ανάγκες αυτές συνεχίζονται. Στις 25 Ιουνίου 2026, το DHA μετέδωσε ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού για την ολοκλήρωση νέου σταδίου εργασιών: καθαρισμό βραχωδών επιφανειών στις αυλές, πρόσθετο προστατευτικό πλέγμα κατά μικρών καταπτώσεων και επισκευές σε διαδρομές και δάπεδα.
Αυτή η διαρκής φροντίδα εξηγεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο εξετάζεται κάθε νέα υποδομή. Η αξιολόγηση του τελεφερίκ χρειάζεται τη δική της τεχνική τεκμηρίωση, με συγκεκριμένη χάραξη και συγκεκριμένους όρους προστασίας.
Χιλιάδες επισκέπτες, μια δύσκολη ισορροπία
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασαν οι τοπικές Αρχές σε τουριστική συνάντηση τον Σεπτέμβριο, η Σουμελά είχε δεχθεί 520.000 επισκέπτες έως τις 15 Σεπτεμβρίου 2026. Αναφέρθηκαν επίσης ημέρες με περισσότερες από 5.000 επισκέψεις.
Τα μεγέθη αυτά καθιστούν τη διαχείριση της πρόσβασης ουσιαστικό ζήτημα, χωρίς να αποδεικνύουν από μόνα τους ότι έχει ξεπεραστεί η αντοχή του χώρου.
Στην ίδια συνάντηση ανακοινώθηκε ότι έχουν αρχίσει εργασίες και στις μονές Βαζελώνα και Περιστερεώτα, με στόχο τη μελλοντική τους διάθεση στους επισκέπτες. Η Σουμελά βρίσκεται έτσι στο επίκεντρο ενός ευρύτερου σχεδιασμού για τα μνημεία της περιοχής.
Στο διεθνές επίπεδο, παραμένει στον ενδεικτικό κατάλογο της UNESCO από τις 25 Φεβρουαρίου 2000. Η καταχώριση αυτή αποτελεί στάδιο πριν από ενδεχόμενη υποψηφιότητα· η μονή δεν έχει εγγραφεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.
