Με λόγια και φράσεις που συγκινούν, προκαλούν σοκ και ταυτόχρονα αποτυπώνουν την τραγική περίοδο που βίωσαν περίπου 25.000 ξενιτεμένοι από τον Πόντο, στα καράβια που τους μετέφεραν από την πατρίδα και στο διάστημα που έζησαν στο λοιμοθαρτήριο της Μακρονήσου, είναι η περιγραφή στο pontosnews.gr από τον πρόεδρο του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί», οικονομολόγο και συγγραφέα, Θεόφιλο Καστανίδη.
Επί 15 χρόνια μελέτησε διεξοδικά το ζήτημα, και στηριζόμενος σε επιστημονικές πηγές κατέληξε στη συγγραφή του βιβλίου Το Μακρονήσι των προσφύγων λύνει τη σιωπή του, 1922-1923, στο οποίο παρουσιάζει τις δραματικές στιγμές των προσφύγων στο λοιμοθαρτήριο – εν πολλοίς άγνωστες στο ευρύ κοινό.
Ο Θεόφιλος Καστανίδης θα παρουσιάσει το θέμα στην εκδήλωση που συνδιοργανώνουν με αφορμή τα 107 χρόνια από τη Γενοκτονία των Ποντίων, οι «Αργοναύται-Κομνηνοί» και το Ποντιακό Χορευτικό Τμήμα του Εκπολιτιστικού Συλλόγου Νεάπολης Πατρών, υπό την αιγίδα της Ιεράς Μητρόπολης Πατρών και του Πανεπιστημίου Πατρών και σε συνεργασία με τη Διακίδειο Σχολή Λαού.
Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 27 Μαΐου, στην αίθουσα της Διακιδείου Σχολής Λαού (Κανάρη 58).
Θα την προλογίσει ο θεοφιλέστατος επίσκοπος Κερνίτσης Χρύσανθος, ενώ κεντρική ομιλήτρια –εκτός από τον Θεόφιλο Καστανίδη– θα είναι η καθηγήτρια του Τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών Έλλη Λεμονίδου.
«Με ενδιαφέρει να αναδείξω την ιστορία που σχετίζεται με το λοιμοκαθαρτήριο. Πριν από χρόνια έμαθα ότι ο παππούς μου από τον πατέρα μου, του οποίου έχω το όνομα και το επίθετο, πέρασε από το λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου, ενώ ο άλλος παππούς και η μία γιαγιά μου πέρασαν από το λοιμακαθαρτήριο της Καλαμαριάς. Η άλλη γιαγιά μου πέρασε από αυτό του Σελιμιέ που βρίσκεται στην ασιατική πλευρά της Κωνσταντινούπολης», λέει στο pontosnews.gr, o Θεόφιλος Καστανίδης.
Επιστημονική τεκμηρίωση
Όπως εξηγεί ο ίδιος, το υλικό που συγκέντρωσε για το βιβλίο του ήθελε να τεκμηριώσει και επιστημονικά.
«Από την αρχή ήμουν τυχερό, διότι υπήρχε στο διαδίκτυο βιβλίο χωρίς άδεια, από το Πανεπιστήμιο Ντρέξελ των ΗΠΑ. Το έγραψε η Έσθερ Λαβτζόι, σουφραζέτα γιατρός στο λοιμοκαθαρτήριο, η οποία δεν είχε καμία σχέση με την κυβέρνηση των ΗΠΑ. Ακολούθησε τους Πόντιους πρόσφυγες από τον Πόντο και ήταν μαζί τους στο Σελιμιέ αλλά και στη Μακρόνησο, οπότε περιέγραφε αναλυτικά τι συνέβαινε.
»Αυτή, σε συνεργασία με τον Ερυθρό Σταυρό από την Ελλάδα και τις ΗΠΑ, οργάνωσε το λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου και μαζί με άλλους γιατρούς βοήθησε να αντιμετωπιστούν ασθένειες των προσφύγων», τονίζει.
Μεταξύ αυτών των ασθενειών, που ξεκλήριζαν τον έναν μετά τον άλλον τους πρόσφυγες, ήταν ο τυφοειδής πυρετός, η ελονοσία και οι πολύ έντονες γαστρεντερίτιδες.
Μάλιστα, η Έσθερ Λαβτζόι σημειώνει ότι πέθαιναν περίπου 50 άτομα την ημέρα. Άνθρωποι ξεριζωμένοι, που ξεκίνησαν υγιείς από την αλησμόνητη πατρίδα, έχαναν μαζικά τη ζωή τους σε ελληνικό έδαφος από τις μεταδοτικές ασθένειες…
Ο Θεόφιλος Καστανίδης απευθύνθηκε και στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το οποίο έχει συγκεντρώσει μαρτυρίες Ποντίων που βίωσαν το λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου – και σε αυτές γίνεται λόγος για 50 νεκρούς την ημέρα.
Οι σοροί των παιδιών χτυπούσαν στα πλαϊνά των καραβιών
Κατά τον Θεόφιλο Καστανίδη, οι μεταδοτικές ασθένειες ξεκίνησαν από τα καράβια που μετέφεραν τους Πόντιους πρόσφυγες στην Ελλάδα. Σύμφωνα με μαρτυρίες, σε σκάφη χωρητικότητας 300-400 ατόμων στοιβάζονταν περίπου 3.500.
«Οι άνθρωποι πέθαιναν στα καράβια. Οι δικοί τους δεν μπορούσαν να τους αποχωριστούν. Κάποιους τους τύλιγαν σε μουσαμάδες και τους πετούσαν στη θάλασσα, αλλά πολλούς τους κρατούσαν στ’ αμπάρια και έτσι πολλαπλασιάζονταν τα κρούσματα των μεταδοτικών ασθενειών. Επίσης, μέσα στα καράβια δεν τρέφονταν σωστά και δεν είχανε νερό. Κυρίως πέθαιναν μικρά παιδιά.
»Οι μάνες πετούσαν τις σορούς στη θάλασσα και τα κεφάλια τους χτυπούσαν στα πλαϊνά των πλοίων. Αυτό ήταν το τραγικότερο θέαμα, οι τραγικότερες στιγμές για τις μάνες», σημειώνει ο Θεόφιλος Καστανίδης.
«Το μόνο χρέος μου να σώσω αυτούς τους ανθρώπους»
Οι μητέρες των νεκρών παιδιών κατέβαιναν αλλόφρονες από τα καράβια στη Μακρόνησο και οι επικεφαλής των οργανώσεων συμβούλευαν τους γιατρούς να προσέχουν, για να μην τους κάνουν κακό οι… τρελοί.
«Μία γιατρός, η Όλγα Στάνσλεϊ, τους απάντησε: “Έχω μεγαλώσει τα παιδιά μου. Τώρα έχω μοναδικό χρέος να σώσω αυτούς τους ανθρώπους”. Αυτό αποδεικνύει περίτρανα το μέγεθος της φιλανθρωπίας αυτών των ανθρώπων, οι οποίοι μάλιστα ήταν ξένοι. Προσέφεραν πράγματα που δεν μπορούμε να φανταστούμε πολλές φορές.
»Ένας από τους στόχους του βιβλίου μου ήταν να αποδώσω τιμή σε αυτούς τους ανθρώπους.
Επίσης, θεώρησα χρέος μου να αναφέρω τον Ιάπωνα πλοίαρχο του “Tokei Maru” που έσωσε Έλληνες της Σμύρνης, αφού τους μετέφερε στα απέναντι ελληνικά νησιά, καθώς και τον Αμερικανό πάστορα Έισα Τζένινγκς. Αν και ήταν ανάπηρος, απείλησε την κυβέρνηση του Κεμάλ και έσωσε χιλιάδες Έλληνες. Δεν τον γνωρίζουν πολλοί και τελευταία έκαναν ένα μνημείο προς τιμήν του στο Βόλο», τονίζει ο πρόεδρος των «Αργοναυτών-Κομνηνών».
Σκουριασμένες δεξαμενές
Στη Μακρόνησο οι Πόντιοι πρόσφυγες, μαζί τους και λίγες οικογένειες χριστιανών Ασσυρίων, προσπαθούσαν να επιβιώσουν με τα λίγα που τους παρείχαν οι οργανώσεις. Οι δεξαμενές με το νερό ήταν σκουριασμένες, με αποτέλεσμα να μεταδίδονται πιο εύκολα οι ασθένειες και να πεθαίνουν ακόμα περισσότεροι. Οι γιατροί έκαναν ό,τι μπορούσαν στα ιατρεία-τολ, αλλά για πολλούς η προσπάθεια ήταν μάταιη.
«Ο δεύτερος στόχος του βιβλίου μου ήταν να μην χαθεί η μνήμη για τα τραγικά γεγονότα της Μακρονήσου.
»Στην έρευνά μου στηρίχθηκα σε μια τεράστια βιβλιογραφία, η οποία περιγράφει όλα τα στάδια που πέρασε αυτός ο ελληνισμός –και μαζί τους οι λίγες οικογένειες των Ασσυρίων, τους οποίους θεώρησα σωστό να αναφέρω στο βιβλίο μου–, από την πατρίδα μέχρι το λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου. Εκεί ήταν για πολλούς η ταφόπλακα.
»Η Καλαμαριά ήταν στεριά και από εκεί κάποιοι μπορούσαν να φύγουν. Η Μακρόνησος δεν μπορούσε να προσεγγιστεί εύκολα, ούτε καν από τα καράβια. Γι’ αυτό πολλά έμεναν για μέρες αρόδο, δηλαδή ανοιχτά στη θάλασσα, στο στενό μεταξύ του Λαυρίου και της Μακρονήσου», τονίζει ο Θεόφιλος Καστανίδης.
Το μνημείο της Μακρονήσου
Ο ίδιος αναφέρεται και στο μνημείο που εγκαταστάθηκε προς τιμήν των προσφύγων που έχασαν τη ζωή τους στο λοιμοκαθαρτήριο και το οποίο, όπως λέει, πρέπει να το αγκαλιάσουν όλοι οι Πόντιοι.
«Το μνημείο σχεδιάστηκε και υποστηρίχθηκε με χρήματα του Συλλόγου “Αργοναύται-Κομνηνοί”. Σχεδιασμός, αγορά υλικών και η μεταφορά τους έγιναν με χρήματα του συλλόγου μας. Για να γίνει βοήθησε όσο μπόρεσε και ο πρόεδρος των Ασσυρίων Ελλάδας Κυριάκος Μπατσάρας. Συμμετείχε και η Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος και ο πρόεδρός της Γιώργος Βαρυθυμιάδης, ο οποίος είναι από το Λαύριο – βοήθησε στο να μεταφέρουν τα καράβια τα υλικά στη Μακρόνησο. Ήταν πολύ δύσκολο να γίνει το μνημείο εκεί.
»Για να βρούμε πού βρισκόταν το λοιμοκαθαρτήριο μας βοήθησε πολύ η φωτογραφία του National Geographic με τις σκηνές των προσφύγων. Τελικά μετά από πολλές μελέτες καταφέραμε να επιβεβαιώσουμε πού αποβιβάστηκαν οι πρόσφυγες, πού ήταν το λοιμοκαθαρτήριο και πού ήταν το νεκροταφείο», καταλήγει ο Θεόφιλος Καστανίδης.
Απόδοση τιμής στα θύματα
Για την εκδήλωση της Πάτρας μιλάει στο pontosnews.gr η επιμελήτριά της και μέλος του Ποντιακού Χορευτικού Τμήματος του Εκπολιτιστικού Συλλόγου Νεάπολης Πατρών Βιβή Λουκοπούλου-Στεφανίδη.
Όπως αναφέρει, διοργανώνεται με βασικό στόχο να αναδειχθεί η τραγική περίοδος του λοιμοκαθαρτηρίου της Μακρονήσου.
«Θέλουμε να αναδείξουμε ένα θέμα που ήταν άγνωστο στο ευρύ κοινό: η σχέση δηλαδή των Πόντιων προσφύγων με τη Μακρόνησο την περίοδο 1922-1923. Για να γίνει η εκδήλωση απευθυνθήκαμε στον σεβασμιότατο μητροπολίτη Πατρών, ο οποίος με θέρμη την αγκάλιασε και την έθεσε υπό την αιγίδα του. Το ίδιο έκανε και το Πανεπιστήμιο Πατρών, ενώ η Διακίδειος Σχολή Λαού μάς βοήθησε προσφέροντας το χώρο.
»Επιλέξαμε ως κεντρική ομιλήτρια την Έλλη Λεμονίδου, η οποία έχει ως γνωστικό αντικείμενο την ιστορία και είναι εγνωσμένου κύρους. Για το βιβλίο του κ. Καστανίδη μας ενημέρωσε ο χοροδιδάσκαλός μας Κώστας Σαββινίδης, ο οποίος διδάσκει χορό και στους “Αργοναύτες-Κομνηνούς”. Μας ενέπνευσε και αποφασίσαμε να κάνουμε μεγάλη εκδήλωση γι’ αυτό, με αφορμή την 107η επέτειο μνήμης των θυμάτων της Γενοκτονίας», τονίζει η Βιβή Λουκοπούλου – Στεφανίδη.
Στο πλαίσιο της εκδήλωσης θα προβληθεί βίντεο με φωτογραφίες-ντοκουμέντα, πίνακες, κατατοπιστικούς χάρτες από τη Μακρόνησο και αναφορές στα γεγονότα της ιστορικής αυτής περιόδου. Παράλληλα, θα εκτεθούν αρχειακό υλικό και τεκμήρια.
Η μουσικός Σοφία Μιχαηλίδη θα ερμηνεύσει ποντιακά τραγούδια, συνοδεία ποντιακής λύρας από τον Οδυσσέα Παρασκευόπουλο και νταουλιού από τον Νίκο Καρνέζη. Επίσης, ο Φώτης Παναγιωτίδης, μέλος της θεατρικής ομάδας του Συλλόγου «Αργοναύται-Κομνηνοί» θα αποδώσει δραματοποιημένες μαρτυρίες προσφύγων.
Η εκδήλωση θα ολοκληρωθεί με τη λεβεντιά του πυρρίχιου χορού σέρρα, που θα παρουσιάσουν οι χορευτές των «Αργοναυτών-Κομνηνών».
