Λίγο πριν από την εξόντωση του ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεΐ, ένας αξιωματούχος έδινε –σχεδόν προφητικά– το στίγμα για το ποιος κρατούσε πραγματικά το σύστημα… όρθιο. «Είναι από τους ελάχιστους που μπορούν να τον συναντήσουν και έχει αναλάβει να διασώσει το σύστημα», ανέφερε. Το όνομα στο οποίο παρέπεμπε ήταν ο Αλί Λαριτζανί.
Σήμερα, σύμφωνα με το Ισραήλ, ο Λαριτζανί είναι νεκρός – και η απώλειά του ενδέχεται να αποδειχθεί πιο κρίσιμη ακόμη και από εκείνη του ίδιου του ανώτατου ηγέτη.
Ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ ήταν η κορυφή της εξουσίας, η θεσμική και θρησκευτική αρχή. Ο Αλί Λαριτζανί όμως ήταν ο άνθρωπος που εξασφάλιζε ότι αυτή η εξουσία μπορούσε να λειτουργεί στην πράξη – δεν ήταν κληρικός, αλλά προερχόταν από μία από τις ισχυρότερες θρησκευτικοπολιτικές οικογένειες του Ιράν.
Για να κατανοηθεί η σημασία του, πρέπει να δει κανείς τη δομή του ίδιου του ιρανικού συστήματος. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι ένα ενιαίο, συγκεντρωτικό κράτος, αλλά ένα σύνθετο πλέγμα θεσμών με αλληλοεπικαλυπτόμενες αρμοδιότητες και σκόπιμες εσωτερικές αντιθέσεις. Ο πρόεδρος έχει περιορισμένες εξουσίες, οι Φρουροί της Επανάστασης ελέγχουν κρίσιμους τομείς της οικονομίας και της ασφάλειας, το Συμβούλιο των Φρουρών φιλτράρει το πολιτικό σύστημα, ενώ η τελική εξουσία ανήκει στον ανώτατο ηγέτη.
Αυτό το σύστημα είναι σχεδιασμένο ώστε κανείς να μην συγκεντρώνει απόλυτη ισχύ – αλλά ταυτόχρονα απαιτεί έναν «αόρατο συντονιστή» για να μην καταρρεύσει. Αυτόν το ρόλο είχε αναλάβει ο Αλί Λαριτζανί.
Με εμπειρία τριών δεκαετιών σε κομβικές θέσεις –από υπουργός Πολιτισμού και επικεφαλής της κρατικής ραδιοτηλεόρασης έως πρόεδρος του κοινοβουλίου και σύμβουλος εθνικής ασφάλειας–, είχε αποκτήσει κάτι που δεν μπορεί να μεταβιβαστεί: συνολική γνώση του συστήματος και προσωπικά δίκτυα εξουσίας.
Ήξερε ποιοι είχαν πραγματική επιρροή στο θρησκευτικό κατεστημένο, ποιοι μπορούσαν να μπλοκάρουν αποφάσεις και πώς να ισορροπεί ανάμεσα σε σκληροπυρηνικούς και πραγματιστές.
Ήταν ο άνθρωπος που μπορούσε να επιτρέπει συμβιβασμούς χωρίς να εκτίθενται οι πιο ακραίες πτέρυγες του καθεστώτος.
Ταυτόχρονα, αποτελούσε έναν από τους ελάχιστους αξιόπιστους συνομιλητές του Ιράν προς το εξωτερικό. Διατηρούσε διαύλους επικοινωνίας με τη Ρωσία, την Κίνα και περιφερειακές δυνάμεις, ενώ είχε ενεργό ρόλο σε κρίσιμες διπλωματικές αποστολές. Ήταν ουσιαστικά η «γλώσσα» του συστήματος προς τον έξω κόσμο.
Αυτό εξηγεί γιατί η απώλειά του δημιουργεί ένα κενό που δεν μπορεί να καλυφθεί άμεσα. Σε αντίθεση με στρατιωτικούς ή τεχνοκράτες, ο ρόλος του δεν ήταν θεσμοθετημένος – άρα δεν υπάρχει έτοιμος διάδοχος. Η γνώση του ήταν άτυπη, βασισμένη σε εμπειρία, σχέσεις και ισορροπίες που χτίστηκαν επί δεκαετίες.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν οι επιμέρους θεσμοί του Ιράν μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν – αυτό θεωρείται δεδομένο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν μπορούν να λειτουργήσουν μαζί, χωρίς κάποιον που να τους συντονίζει.
Την ίδια ώρα, το θρίλερ γύρω από το θάνατό του παραμένει, καθώς η Τεχεράνη δεν έχει επιβεβαιώσει επισήμως την εξόντωσή του. Πληροφορίες από ισραηλινά μέσα αναφέρουν ότι η επιχείρηση βασίστηκε σε κρίσιμη πληροφορία της τελευταίας στιγμής για τη μετακίνησή του σε κρησφύγετο, γεγονός που επέτρεψε την στοχευμένη επίθεση.
Σε πολιτικό επίπεδο, οι συνέπειες είναι ήδη ορατές. Η απουσία του Αλί Λαριτζανί στερεί από το Ιράν έναν από τους λίγους ανθρώπους που μπορούσαν να διαπραγματευτούν αξιόπιστα με τις Ηνωμένες Πολιτείες, σε μια στιγμή που ο πόλεμος κλιμακώνεται και οι δίαυλοι επικοινωνίας περιορίζονται.
Παρά την ανάδειξη νέου ανώτατου ηγέτη, του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, η εικόνα παραμένει θολή, με τον ίδιο να διατηρεί χαμηλό προφίλ. Χωρίς έναν «διαχειριστή του συστήματος», το Ιράν κινδυνεύει είτε να παραλύσει εσωτερικά είτε να περάσει σε μια πιο σκληρή, λιγότερο προβλέψιμη φάση εξουσίας.
Την ίδια στιγμή, το Ισραήλ εμφανίζεται αποφασισμένο να συνεχίσει τις επιχειρήσεις, με τον Μπενιαμίν Νετανιάχου να κάνει λόγο για μακροπρόθεσμη στρατηγική αποδυνάμωσης του καθεστώτος και να προαναγγέλλει νέες κινήσεις.
