Μια πέτρινη στήλη χαραγμένη πριν από σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια – δεν την έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη, αλλά στρατιώτες μέσα στη δίνη ενός πολέμου. Σαν να περίμενε αιώνες για να αφηγηθεί ξανά την ιστορία της, μια τιμητική επιγραφή των ρωμαϊκών χρόνων από την αρχαία Λητή –η οποία χρονολογείται στο 121-122 μ.Χ.–, αποτελεί το «Έκθεμα του Μήνα» στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Στο πλαίσιο του θεσμού που ξεκίνησε το 2017 και αναδεικνύει κάθε μήνα αντικείμενα με ξεχωριστή διαδρομή και ιδιαίτερη αφήγηση, για τον Φεβρουάριο παρουσιάζεται η επιγραφή με την οποία η πόλη τιμά τον γυμνασίαρχο και ευεργέτη της Μάνιο Σαλάριο Σαβείνο, έναν άνθρωπο που σε δύσκολες εποχές σιτοδείας στάθηκε δίπλα στους συμπολίτες του.
Σύμφωνα με την επιγραφή, ο Σαβείνος προσέφερε επανειλημμένα σιτάρι σε χαμηλότερη τιμή, ενώ διέθεσε επίσης κριθάρι, κουκιά και κρασί, ώστε να εξασφαλιστεί όχι μόνο η σίτιση της πόλης αλλά και των ρωμαϊκών στρατευμάτων που περνούσαν από την περιοχή.
Παράλληλα, χρηματοδότησε την επισκευή του Γυμνασίου της Λητής και συνέβαλε στη σίτιση των βουλευτών και των πολιτών που συμμετείχαν στα δημόσια συμπόσια.
Οι επιγραφικές μαρτυρίες αποκαλύπτουν ότι ο τιμώμενος καταγόταν από τους Μάνιους Σαλάριους, μία από τις παλαιότερες οικογένειες ιταλικών πραγματευομένων της Θεσσαλονίκης. Οι λεγόμενοι negotiatores (μετανάστες ιταλικής καταγωγής εγκατεστημένοι στην πόλη ήδη από τον 1ο αι. π.Χ.), είχαν αναπτύξει ισχυρή οικονομική παρουσία, κυρίως στο εμπόριο. Ο Μάνιος Σαλάριος Σαβείνος ήταν πιθανότατα πολίτης τόσο της Λητής όσο και της Θεσσαλονίκης.
Η ανακάλυψη
Ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια της «βιογραφίας» του μνημείου είναι η ίδια η ανακάλυψή του. Η επιγραφή βρέθηκε στις αρχές του 1916 κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου, του «Μεγάλου Πολέμου» για τους ανθρώπους της εποχής, όταν στη Θεσσαλονίκη βρίσκονται για το «Μακεδονικό Μέτωπο» οι συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ (Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία, Ρωσία).
Σκώτοι τυφεκιοφόροι του 8ου βασιλικού τάγματος άνοιγαν τάφρο ανάμεσα στο Αϊβάτι (σημερινή Λητή) και τα Λαϊνά, σε περιοχή του ρωμαϊκού και παλαιοχριστιανικού νεκροταφείου της αρχαίας πόλης.
Φωτογραφίες που μοιάζουν με κινηματογραφικά καρέ αποτυπώνουν τη στιγμή της εύρεσης, αλλά και τη μελέτη της στήλης από τον Ernest Gardner, ανθυποπλοίαρχο και καθηγητή αρχαιολογίας, στον Λευκό Πύργο, όπου φυλάσσονταν τότε αρχαιότητες που αποκαλύπτονταν από τη British Salonika Force.
Η Λητή, κοντά στη στρατηγική διέλευση της Εγνατίας οδού, υπήρξε πέρασμα στρατιωτικό ανά τους αιώνες. Και η επιγραφή αυτή –που μιλά για τη στήριξη ενός πολίτη προς τον ρωμαϊκό στρατό–, ήρθε ξανά στο φως από στρατιώτες ενός άλλου ξένου στρατού, δύο χιλιετίες αργότερα. Μια παράξενη σύμπτωση που υπενθυμίζει πως η ιστορία επιστρέφει με απρόβλεπτους τρόπους.
Η τιμητική στήλη με αριθμό ΜΘ 924 είχε παρουσιαστεί και στην περιοδική έκθεση του ΑΜΘ «Αρχαιολογία στα μετόπισθεν: στη Θεσσαλονίκη των ταραγμένων χρόνων, 1912-1922». Σήμερα μπορεί κανείς να τη δει στη μόνιμη έκθεση του μουσείου «Στη Μακεδονία από τον 7ο αι. π.Χ. ως την ύστερη αρχαιότητα».
