Στα ποντιοχώρια της Κοζάνης, εκεί όπου η παραλλαγή των Μωμόγερων που έφεραν οι πρόσφυγες από τη Λιβερά του Πόντου αποτέλεσε τη βάση για την εγγραφή του εθίμου στον κατάλογο της UNESCO για την άυλη πολιτιστική κληρονομιά, ο φετινός κύκλος του δρώμενου έκλεισε με την αναβίωση στα Αλωνάκια, στο Πρωτοχώρι και στο Ρυάκιο.
Όμως, πριν ακουστεί το καθιερωμένο «και του χρόνου», οι Μωμόγεροι –ή, αλλιώς πώς, Κοτσιαμάνοι– ετοιμάζονται για ένα τελευταίο πέρασμα. Το ραντεβού δίνεται στην Πτολεμαΐδα, την Τρίτη 6 Ιανουαρίου, στο προαύλιο του 1ου Δημοτικού Σχολείου, στις 5 το απόγευμα.
Κοτσιαμάνοι: η παραλλαγή της Λιβεράς
Όπως σε όλες τις εκδοχές των Μωμόγερων, υπάρχει ένας βασικός κορμός: η πομπή, ο χορός, οι μεταμφιέσεις, η σάτιρα. Στην περίπτωση όμως της Λιβεράς, κυριαρχεί ο έντονος χορευτικός χαρακτήρας και η συλλογική έκφραση της ομάδας.
Το εθιμικό δρώμενο εκτυλίσσεται μέσα στο Δωδεκαήμερο και συνδυάζει διονυσιακά κατάλοιπα, στοιχεία λαϊκού θεάτρου και κοινωνική σάτιρα.
Οι πρωταγωνιστές –παραδοσιακά άνδρες– υποδύονται ρόλους όπως ο Γέρος, η Νύφη, ο Γιατρός, ο Διάβολος και ο Αστυνόμος, ενώ κεντρικό επεισόδιο παραμένει το «κλέψιμο της Νύφης», που προκαλεί γέλιο και ενεργή συμμετοχή του κοινού.
Η πομπή γυρίζει στα σπίτια και στους δρόμους των χωριών, σκορπίζοντας ευχές, τραγούδια και ποντιακές μελωδίες. Απαραίτητη στάση –όπως προστάζει η μνήμη– και το κοιμητήριο.
Ένα έθιμο που κουβαλά μνήμη
Στα ποντιοχώρια της Κοζάνης, οι Κοτσιαμάνοι δεν είναι απλώς ένα δρώμενο. Είναι φορείς μνήμης. Μαζί τους «περπατούν» οι αλησμόνητες πατρίδες, οι εμπειρίες του ξεριζωμού, αλλά και η δύναμη της κοινότητας να ξαναστήσει τη ζωή της, κρατώντας ζωντανές τις γιορτές της.
Και αν ακούσεις σαματά και μουσική, ακολούθησε τον ήχο:
Μην κλέψεις τη νύφη, οι Μωμόγεροι δεν θα σε αφήσουν.
Πρόσεχε τον Διάβολο, μπορεί να σε κάψει.
Ξεσάλωσε, γιατί ο Αστυνόμος θα σε γράψει.
Και αν δεν αντέξεις, μην σκας. Υπάρχει γιατρός.
Ένα τελευταίο πέρασμα, λοιπόν. Και μετά… και του χρόνου.
