Η Αγία Αναστασία η Φαρμακολύτρια κατέχει μια ξεχωριστή θέση στο εορτολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Τιμάται στις 22 Δεκεμβρίου, μόλις τρεις ημέρες πριν από τα Χριστούγεννα – υπήρξε ιδιαιτέρως αγαπητή στους Έλληνες της Μικράς Ασίας. Τόσο αγαπητή μάλιστα, ώστε να ξεπεράσει τα όρια της θρησκείας και να τιμηθεί ακόμη και από τους Τούρκους, που τη γνώριζαν ως «Καρά Κιζ» – δηλαδή, Μαύρη Κόρη.
Η συχνή αναφορά στο όνομά της από λαογράφους δεν είναι τυχαία. Η μορφή της Αγίας Αναστασίας συνδέθηκε με τη θεραπεία, τη λύτρωση και την ανακούφιση από τα «δεσμά», σωματικά και ψυχικά.
Σύμφωνα με την παράδοση, στα τέλη του 3ου αιώνα μ.Χ., την εποχή των μεγάλων διωγμών των χριστιανών, η Αγία Αναστασία επισκεπτόταν κρυφά τις φυλακές. Εκεί περιποιούταν τις πληγές των βασανισμένων, με φάρμακα και βότανα, λύνοντας δεσμά και ανακουφίζοντας πόνους. Από αυτήν την πράξη διακονίας και φροντίδας γεννήθηκε η ονομασία Φαρμακολύτρια, δηλαδή «εκείνη που λύνει με φάρμακα».
Ο λαογράφος Δημήτριος Λουκάτος σημειώνει ότι αρχικά το επίθετο ίσως ήταν «Φαρμακολύτειρα», με την έννοια αυτής που σώζει μέσω των φαρμάκων. Δεν είναι τυχαίο ότι η Αγία εικονίζεται να κρατά στο ένα χέρι τν σταυρό και στο άλλο ένα φαρμακευτικό φιαλίδιο, σύμβολο της θεραπευτικής της ιδιότητας.
Ο Τρύφωνας Ευαγγελίδης διακρίνει δύο σημασίες στο προσωνύμιό της: αφενός τη δύναμη «να λύει μάγια, δηλητήρια και κακόβουλες πρακτικές», και αφετέρου την προσφορά φαρμάκων για τη θεραπεία σωματικών και ψυχικών ασθενειών.
Έτσι, η Αγία Αναστασία πέρασε στη λαϊκή συνείδηση όχι μόνο ως μάρτυρας, αλλά ως προστάτιδα της καθημερινής ανθρώπινης αγωνίας.
Η «Καρά Κιζ»
Στη Μικρά Ασία η τιμή προς την Αγία Αναστασία ξεπέρασε τα όρια της χριστιανικής κοινότητας. Στο Πετεινοχώρι (Χορόσκιοϊ) της Μαγνησίας, περίπου 30 χιλιόμετρα από τη Σμύρνη, ήταν το προσκύνημά της, τόσο φημισμένο ώστε ακόμη και Τούρκοι προσέφευγαν στη χάρη της.
Όπως καταγράφει η λαογράφος Όλγα Βατίδου, στο πανηγύρι της Αγίας συνέρρεε πλήθος κόσμου, ενώ ανάμεσα στους προσκυνητές υπήρχαν πολλοί μουσουλμάνοι που την αποκαλούσαν «Καρά Κιζ». Συγκλονιστικές είναι οι μαρτυρίες για Τούρκους που ζητούσαν αγίασμα ή άφηναν αφιερώματα στην εικόνα της, πιστεύοντας στη θεραπευτική της δύναμη.
Από τους Τούρκους όμως, κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Καταστροφής, βανδαλίστηκε ο ναός στον οποίο πήγαιναν για να εναποθέσουν τις ελπίδες τους.
Με το ’22, η λατρεία της Αγίας Αναστασίας ταξίδεψε μαζί με τους πρόσφυγες στον ελλαδικό χώρο. Η εικόνα της μεταφέρθηκε στη Νέα Ιωνία, ενώ ναοί και προσκυνήματα στη χάρη της συναντώνται σήμερα σε πολλές περιοχές της Ελλάδας: στην Αττική, τη Θεσσαλονίκη, το Αίγιο, την Κρήτη και τη Ρόδο.
Η Φαρμακολύτρια έγινε έτσι γέφυρα μνήμης ανάμεσα στις αλησμόνητες πατρίδες και τη νέα ζωή.
Η Φαρμακολύτρια του Παπαδιαμάντη
Ξεχωριστή θέση κατέχει και στη νεοελληνική γραμματεία, μέσα από το ομώνυμο διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, το οποίο γράφτηκε το 1900. Στο έργο Φαρμακολύτρια, ο συγγραφέας τοποθετεί την αφήγηση στη Σκιάθο, γύρω από το ναό της Αγίας, και πλέκει μια ιστορία όπου η λαϊκή πίστη συναντά την ανθρώπινη αγωνία.
Ο ίδιος ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ως ήρωας του διηγήματος, περιδιαβαίνει το νησί και αναφέρεται σε πρακτικές που στόχευαν στη λύτρωση από τα «μάγια» του έρωτα – μια ακόμη απόδειξη του πώς η Αγία Αναστασία είχε περάσει από τον εκκλησιαστικό χώρο στη λαϊκή συνείδηση, ως προστάτιδα από κάθε είδους δέσμευση.
Σήμερα θα λέγαμε ότι η Φαρμακολύτρια είναι ένα σύμβολο της λαϊκής πίστης, της συνύπαρξης πολιτισμών και της ανάγκης του ανθρώπου για θεραπεία και λύτρωση.
