Στην καρδιά του χειμώνα, τις τελευταίες ημέρες του εορταστικού Δωδεκαημέρου των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, η πόλη της Καστοριάς παραδίνεται σ’ ένα μοναδικό τριήμερο γλέντι χαράς και ξεφαντώματος, αναβιώνοντας τα Ραγκουτσάρια – έθιμο που έλκει την καταγωγή του από τις αρχαίες διονυσιακές τελετές, τα Χειμερινά Διονύσια.
Εντυπωσιακό το πώς η γιορτή της Γέννησης του Ήλιου ενσωματώθηκε τόσο όμορφα στην κυρίαρχη χριστιανική θρησκεία, που καθιέρωσε τη γιορτή των Χριστουγέννων.
Τα Ραγκουτσάρια θεωρούνται μια παραλλαγή του ποντιακού λαϊκού δρώμενου των Μωμόγερων. Απαντώνται κυρίως στη Μακεδονία και τη Θεσσαλία. Η ονομασία Ραγκουτσάρια εικάζεται ότι προέρχεται από το λατινικό rogatores, που σημαίνει ζητιάνοι. Οι μεταμφιεσμένοι, κρυμμένοι πίσω από προβιές και αυτοσχέδιες μάσκες, γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι και ζητούν από τους νοικοκύρηδες να τους δώσουν δώρα και κεράσματα προκειμένου να διώξουν τα κακά πνεύματα.
Το έθιμο διατηρήθηκε ζωντανό τόσο στους βυζαντινούς χρόνους, παρότι ερχόταν σε αντίθεση με την επίσημη χριστιανική θρησκεία, όσο και επί Τουρκοκρατίας.
Οι συμμετέχοντες έβγαιναν στους δρόμους σαν «τσαρανιασμένοι ραγκουτσάρηδες», βαμμένοι δηλαδή με μαύρο χρώμα στο πρόσωπο και στο σώμα, φορώντας ό,τι έβρισκαν στα σεντούκια τους.
Μέχρι το 1930 κυρίαρχη ήταν και η παρουσία του Βάκχου στη γιορτή, που έσερνε έναν γάιδαρο στολισμένο με κληματόφυλλα. Στο σαμάρι του μετέφερε το ξόανο του θεού Διόνυσου μέσα στο οποίο είχε ένα βαρελάκι κρασί.
Και μπορεί τα σύμβολα του Βάκχου να εξέλιπαν στην πορεία, η βακχική όμως ατμόσφαιρα, το κρασί και το τσίπουρο εξακολουθούν να ρέουν άφθονα στα Ραγκουτσάρια.
Η γιορτή αρχίζει ανήμερα των Θεοφανίων, μετά τη ρίψη του σταυρού και τον αγιασμό των υδάτων. Με επίκεντρο την οδό Μητροπόλεως (Τσαρσί) και την πλατεία Ομονοίας οι ομάδες των μεταμφιεσμένων πηγαινοέρχονται χορεύοντας και διασκεδάζοντας συνοδεία ορχήστρας μουσικών οργάνων. Στους παραδοσιακούς ζουρνάδες, το κλαρίνο και τις γκάιντες, προστέθηκαν στην πορεία των χρόνων τα χάλκινα πνευστά για να δώσουν στη γιορτή ήχο και χρώμα Βαλκανίων.
Ανήμερα του Αϊ-Γιαννιού οι παρέες περνάνε από σπίτι σε σπίτι, για να διώξουν τα «κακά πνεύματα» με το κέφι και τη χαρά της γιορτής και να παροτρύνουν τους νοικοκυραίους να συμμετάσχουν στο ξέφρενο γλέντι.
Η γιορτή κορυφώνεται την τρίτη ημέρα με την μεγάλη παρέλαση των καρναβαλιστών και των αρμάτων, η οποία ξεκινά από το δημαρχείο της πόλης και καταλήγει στην πλατεία Ντολτσό.
Πρόκειται για παλιά μεσαιωνική πλατεία, που έπαιξε σημαντικό ρόλο επί Τουρκοκρατίας στην ενότητα του λαού και τη διατήρηση των εθίμων. Εκεί, μέσα σε ένα οργιαστικό ξεφάντωμα, τα μπουλούκια των καρναβαλιστών συναγωνίζονται μεταξύ τους για το ποιο θα… καλύψει το άλλο με τη μουσική του.
Η ευρηματικότητα και η πηγαία εφευρετικότητα των μπουλουκιών βραβεύεται κάθε χρόνο από το Δήμο Καστοριάς, που έχει όλη την ευθύνη της διοργάνωσης του τριημέρου.
Τη γνησιότητα του σπάνιου αυτού δείγματος εθιμικής ιστορικής συνέχειας την επιβραβεύουν κάθε χρόνο χιλιάδες άνθρωποι που επιλέγουν να επισκεφθούν την Καστοριά για να πάρουν μέρος στα Ραγκουτσάρια.
Tα Ραγκουτσάρια στη Θεσσαλονίκη
Σε μια προσπάθεια προώθησης του εθίμου, και γενικά της πολιτιστικής κληρονομιάς της Καστοριάς έξω από τα σύνορα της πόλης, ομάδες καρναβαλιστών ταξιδεύουν τα τελευταία χρόνια στη Θεσσαλονίκη μέσα στις μέρες των γιορτών, και στήνουν μια ξέφρενη γιορτή σε κεντρικούς δρόμους της πόλης.
