Ως Έλληνας διδάσκαλος έβαλε τον θεμέλιο λίθο και συνέβαλε τα μέγιστα στη διάδοση της ελληνικής παιδείας στις ΗΠΑ. Ως Έλληνας πατριώτης και αγωνιστής εργάστηκε ακαταπόνητα για την επίλυση και προώθηση των μείζονων εθνικών θεμάτων της πατρίδας μας και για τα δίκαια του Οικουμενικού Πατριαρχείου, της Κύπρου και του απανταχού ελληνισμού.
Ως Πόντιος και περήφανος για την καταγωγή του προχώρησε σε μακροχρόνιες εργώδεις προσπάθειες για τη διεθνοποίηση της Γενοκτονίας του ποντιακού ελληνισμού και την αναγνώρισή της από τις ΗΠΑ.
Ως ερευνητής μελέτησε σε βάθος τον ελληνισμό της Ανατολής και ως συγγραφέας έγραψε σειρά βιβλίων για την Ελλάδα, τα ελληνικά γράμματα και την προσφυγιά.
Ένας τηλαυγής αστέρας –που για περίπου μισό αιώνα αποτέλεσε τον καλύτερο πρεσβευτή της Ελλάδας στις ΗΠΑ– ήταν ο Πόντιος και ευπατρίδης της διασποράς δρ Χάρης Ψωμιάδης. Ένας άνθρωπος που οι φίλοι του χαρακτηρίζουν ως οικογενειάρχη, καλοσυνάτο, καλόκαρδο, γενναιόδωρο, μετριόφρονα, ήρεμο, ευγενή και οργανωμένο. Ένας αγωνιστής που με όπλο την παιδεία κατάφερε να γραφτεί στο πάνθεον της ελληνικής ομογένειας στις ΗΠΑ, όταν κόπηκε το νήμα της ζωής του στις 13 Αυγούστου του 2011.
Με τη σύζυγό του, Μαρία Βασιλείου
Αναμφισβήτητα, το μεγαλύτερο έργο του ήταν η ίδρυση του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών στο Κολλέγιο του Κουίνς της Νέας Υόρκης το 1974. Το πρώτο και μεγαλύτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα για τα ελληνικά γράμματα στις ΗΠΑ, το οποίο αποτέλεσε «φάρο» για χιλιάδες Ελληνόπουλα της Αμερικής, της Ελλάδας και της Κύπρου.
Πόντιοι πρόσφυγες οι γονείς του
Στη Βοστώνη από Πόντιους πρόσφυγες γονείς, τον Ιωάννη και την Κυριακή, γεννήθηκε το 1929 ο Χάρης Ψωμιάδης, ο οποίος είχε άλλα τρία αδέλφια. Τον μεγαλύτερό του Δημήτρη, ο οποίος γεννήθηκε στην Ελλάδα, και τις μικρότερές του Έφη και Μαρίκα. Η οικονομική επιβίωση της οικογένειας στηρίζονταν στο ραφείο του πατέρα του στα δύσκολα εκείνα χρόνια του Μεσοπολέμου. Η μητέρα ασχολούνταν με τα οικιακά και με το μεγάλωμα των τεσσάρων παιδιών.
Γαλουχημένος με τα ιδεώδη του ελληνισμού, ο Χάρης Ψωμιάδης με καμάρι παρέλασε σε ηλικία 16 ετών, με τη στολή του εύζωνα στις ΗΠΑ (φωτ. αριστερά), ενώ λίγο αργότερα κατατάχθηκε εθελοντής στον αμερικανικό στρατό με κρυφό στόχο να βοηθήσει από αυτό το πόστο την Ελλάδα. Αυτό έκανε τα δύσκολα για την πατρίδα χρόνια του Εμφυλίου, όταν έφτασε στην Ελλάδα για να βοηθήσει στη λήξη του ως επιλοχίας του αμερικανικού στρατού. Μετά από λίγο καιρό, όμως, κατάλαβε τη ροπή του προς τα γράμματα και κατάφερε να σπουδάσει με έξοδα της αμερικανικής κυβέρνησης. Ωστόσο, αν και διδάσκαλος, πάντοτε παρέμεινε κοντά στο στρατό. Εργάστηκε για ένα διάστημα και στο Πεντάγωνο και αποστρατεύτηκε με το βαθμό του συνταγματάρχη.
Τις σπουδές του στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ο Χάρης Ψωμιάδης τις πραγματοποίησε στο Boston University, από το οποίο αποφοίτησε το 1953. Τις μεταπτυχιακές σπουδές του τις έκανε στο Πανεπιστήμιο Columbia, το οποίο αποτέλεσε ένα σημαντικό κομμάτι της καριέρας του, αφού υπηρέτησε εκεί ως καθηγητής Πολιτικών Επιστημών αλλά και Ελληνικής Ιστορίας.
Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών
Στις αρχές της δεκαετίας του ’70 ο Χάρης Ψωμιάδης άφησε την καριέρα του στο Columbia –παρά τις αντιρρήσεις των δικών του ανθρώπων– και μεταπήδησε στο Κολλέγιο του Κουίνς, το οποίο ήταν μικρότερης εμβέλειας αλλά πολύ κοντά στην Αστόρια, την έδρα των Ελλήνων ομογενών στις ΗΠΑ. Άλλωστε, στο Κολέγιο του Κουίνς τότε σπούδαζαν 1.500 Ελληνόπουλα.
Στο διαμέρισμά του στο Μανχάταν
Μιλώντας στην εφημερίδα Εθνικός Κήρυξ μόλις πέντε μέρες πριν από το θάνατό του, είχε πει: «Ήμουν μόνος μου και δεν είχα κανέναν άλλο. Ήταν δύσκολες πλην ηρωικές ημέρες. Έπρεπε να συγκεντρώσω χρήματα, αλλά από πού να τα πάρω. Αλλά σιγά-σιγά τα κατάφερα. Έργο όπως αυτό του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών δεν γίνεται με ένα πρόσωπο, δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνεται με ένα πρόσωπο. Πρέπει να υπάρχουν και άλλοι που έχουν το ίδιο όνειρο. Μόνον έτσι μπορεί να μεγαλουργήσει».
Μέσα στην ψυχή του είχε τη διάδοση των ελληνικών γραμμάτων στις ΗΠΑ και αυτό προσπάθησε να πετύχει στο Κουίνς, βλέποντας ότι κανένα πανεπιστήμιο στη χώρα αλλά και στον Καναδά δεν είχε ολοκληρωμένο πρόγραμμα ελληνικών και βυζαντινών σπουδών.
Κορωνίδα της προσπάθειάς του αυτής ήταν η ίδρυση του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, το οποίο με την πάροδο των χρόνων συνδέθηκε άρρηκτα με την ομογένεια της Νέας Υόρκης. Ο Χάρης Ψωμιάδης ήταν ο πρώτος και μόνιμος διευθυντής του κέντρου.
Περισσότεροι από 100.000 φοιτητές πήραν τα φώτα τους από τον Έλληνα διδάσκαλο στα 30 χρόνια της ακαδημαϊκής του καριέρας, ο οποίος πίστευε ότι αν δεν γίνουν όλοι ελληνιστές, τουλάχιστον θα έπαιρναν ένα μάθημα για την Ελλάδα, τη γλώσσα της, την ιστορία της, τον πολιτισμό της και την προσφορά της στον κόσμο.
Από το Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών εκδιδόταν το περιοδικό Journal of Modern Hellenism και κυκλοφόρησαν 15 βιβλία. Τα μισά από αυτά ήταν για την ελληνική ομογένεια των ΗΠΑ και τα άλλα μισά για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις (που τόσο πολύ μελέτησε ο Χάρης Ψωμιάδης), την Ελλάδα και την Κύπρο. Επίσης, ο μεγάλος Έλληνας ευπατρίδης ήθελε μέσα από το κέντρο του να ενισχυθεί η ελληνική γλώσσα και η Ορθοδοξία μεταξύ των ομογενών και να μάθουν όλοι τα προβλήματα του ελληνισμού.
Ο Ψωμιάδης και ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας
Ερευνώντας αρχεία των ΗΠΑ, της Γενεύης, των Βρυξελλών και της Ελλάδας ο Χάρης Ψωμιάδης ασχολήθηκε με το προσφυγικό ζήτημα και κατάφερε να βρει στοιχεία-τεκμήρια ώστε να αναγνωριστεί διεθνώς η Γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού.
Μελέτησε τη ζωή του μεγάλου Νορβηγού φιλέλληνα δρ Φρίντγιοφ Νάνσεν (ύπατος αρμοστής για τους πρόσφυγες ο οποίος βοήθησε πολύ τους ξεριζωμένους Έλληνες της Ανατολής), για τον οποίο έγραψε το βιβλίο Ο Νάνσεν και το ελληνικό προσφυγικό πρόβλημα 1922-1924. Σχετικό με τον προσφυγικό ελληνισμό και την ανταλλαγή των πληθυσμών ήταν και το βιβλίο του Η τελευταία φάση του Ανατολικού Ζητήματος.
Ενδεικτικό της ευαισθησίας του Χάρη Ψωμιάδη για τον προσφυγικό ελληνισμό της Ανατολής ήταν ότι σε κάθε ευκαιρία χαρακτήριζε τον ξεριζωμό ως «μεγάλη καταστροφή».
Ένα χρόνο μετά το θάνατό του, η βιβλιοθήκη του, που περιλάμβανε 1.000 βιβλία για την ιστορία της Ελλάδας, της Μικράς Ασίας και του Πόντου δωρήθηκε στο Κέντρο Ερευνών για τη Μικρά Ασία και τον Πόντο (AMPHRC), του οποίου το έργο βοήθησε σημαντικά.
Επωδός
«Στην Ελλάδα πολλές φορές δεν κατανοούν τις ιδιαιτερότητες της ομογένειας. Όταν χάνουμε την γλώσσα ενδέχεται να χάσουμε και την ορθόδοξη πίστη, και γι’ αυτό οι προσπάθειες πρέπει να συμβάλλουν στην ενίσχυση και των δύο. Χρειάζεται δουλειά».
Στη συνέντευξή του στον Εθνικό Κήρυκα είχε αναφερθεί και στον Όμηρο, ειδικά στο επεισόδιο όπου ο Έκτορας ενώ ξέρει ότι θα πεθάνει πάει στον πόλεμο και λέει ότι θα κάνει το καθήκον του:
«Έτσι κι εμείς πρέπει να κάνουμε το καθήκον μας, να αγωνιστούμε. Τίποτε δεν έχει τελειώσει και τίποτε δεν είναι δεδομένο για πάντα».
Οι φωτογραφίες του άρθρου είναι από αφιέρωμα της ομογενειακής εφημερίδας Εθνικός Κήρυξ στον Χάρη Ψωμιάδη.
