Στον ελληνιστικό Πόντο, ο βράχος μπορούσε να γίνει οχύρωση, πέρασμα και χώρος λατρείας. Στο Κουρούλ στα Κοτύωρα, οι εγκαταστάσεις απλώνονταν στις πλαγιές μιας στενής κορυφής, αξιοποιώντας το έδαφος για την προστασία ανθρώπων, αγροτικών προϊόντων και εμπορευμάτων.
Ο Τούρκος αρχαιολόγος Αχμέτ Εμιρχάν Μπουλούτ (Ahmet Emirhan Bulut) εξετάζει αυτή την αρχιτεκτονική στη νέα μελέτη του στο περιοδικό Propontica.
Η έρευνα συνθέτει δεδομένα από το Κουρούλ, το Τζίνγκιρτ Καγιασί, τον λόφο Ολούζ, το κάστρο Χαρσενά της Αμάσειας, την Αρητιάδα, τη θέση Ζιγιαρέτσουγιου και τα Ποντικά Κόμανα.
Κουρούλ: Άμυνα, λατρεία και αποθήκευση
Στην περιοχή των Κοτυώρων, το Κουρούλ (Kurul Kalesi), γνωστό πλέον ως «Κάστρο της Κυβέλης», αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό παράδειγμα εγκατάστασης της εποχής του Μιθριδάτη ΣΤ΄ Ευπάτορα.
Η θέση του πάνω σε απόκρημνους βράχους, κοντά στον ποταμό Μελέτ, εξυπηρετούσε την άμυνα και τον έλεγχο της γύρω περιοχής.
Τα ευρήματα όμως δείχνουν περισσότερες λειτουργίες. Χώροι λατρείας συνυπήρχαν με αποθήκες, όπου εκατοντάδες πίθοι και αμφορείς μαρτυρούν τη συγκέντρωση αγροτικών προϊόντων και εμπορευμάτων. Πρόκειται για μια εγκατάσταση που συνδύαζε στρατιωτικές, διοικητικές, οικονομικές και θρησκευτικές ανάγκες.
Η απουσία μεταγενέστερης κατοίκησης, μετά το τέλος της ύστερης ελληνιστικής εγκατάστασης, συνέβαλε στη διατήρηση των αρχιτεκτονικών καταλοίπων. Έτσι, το Κουρούλ προσφέρει μια σχετικά καθαρή εικόνα ενός οικισμού του μιθριδατικού κόσμου.
Στο Τζίνγκιρτ Καγιασί (Cıngırt Kayası), κοντά στη Φάτσα, ξεχωρίζει μια λαξευμένη σήραγγα μήκους 64,4 μέτρων, με περισσότερα από 135 καταγεγραμμένα σκαλοπάτια. Στην ίδια θέση έχουν τεκμηριωθεί εγκαταστάσεις παραγωγής κρασιού και επεξεργασίας μετάλλων.
Αμάσεια: Οι βασιλικοί τάφοι και το νερό μέσα στον βράχο
Στην Αμάσεια, που υπήρξε πρωτεύουσα του βασιλείου πριν από τη μεταφορά της έδρας στη Σινώπη, η βασιλική παρουσία αποτυπώθηκε με διαφορετικό τρόπο.
Στις πλαγιές του Χαρσενά (Harşena), οι μνημειακοί τάφοι των Πόντιων βασιλέων λαξεύτηκαν στον ασβεστολιθικό βράχο. Κλίμακες, διάδρομοι και προσόψεις διαμόρφωσαν μια νεκρόπολη δεμένη με το τοπίο και το σύστημα άμυνας της πόλης.
Σώζονται επίσης τμήματα ελληνιστικών οχυρώσεων. Οι δεξαμενές και οι κλιμακωτές σήραγγες δείχνουν πόσο κρίσιμη ήταν η εξασφάλιση νερού σε μια εγκατάσταση που αξιοποιούσε το ύψος και τη δυσκολία πρόσβασης. Ο βράχος εξυπηρετούσε τόσο την προβολή της βασιλικής εξουσίας όσο και πρακτικές ανάγκες της οχυρωμένης πόλης.
Οι παλαιότερες πόλεις κάτω από τις νεότερες
Στον αρχαιολογικό λόφο Ολούζ (Oluz Höyük), στην περιοχή της Αμάσειας, η ιστορία διαβάζεται μέσα από διαδοχικά στρώματα κατοίκησης. Οι ανασκαφικές δημοσιεύσεις έχουν τεκμηριώσει ελληνιστική φάση στα τέλη του 2ου και στις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ., πάνω από παλαιότερες εγκαταστάσεις της Εποχής του Σιδήρου.
Η στρωματογραφία επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τις αλλαγές ενός τόπου που κατοικήθηκε σε διαφορετικές περιόδους.
Στην Αρητιάδα, το σημερινό νησί της Κερασούντας, τα μεσαιωνικά κατάλοιπα κυριαρχούν στην επιφάνεια. Η κεραμική που αποκαλύφθηκε στις ανασκαφές, ωστόσο, μεταφέρει την ιστορία του νησιού πίσω στους κλασικούς χρόνους.
Οι έρευνες δείχνουν ότι η εικόνα των ορατών μνημείων αποτελεί μόνο ένα μέρος της πολύ μεγαλύτερης διαδρομής του.
Κόμανα: Η αναζήτηση ενός σημαντικού ιερού κέντρου
Στα Ποντικά Κόμανα (Komana Pontika), σημαντικό κέντρο της λατρείας της θεάς Μα, η ελληνιστική εγκατάσταση άρχισε να διακρίνεται αρχαιολογικά κάτω από νεότερα κτήρια.
Το 2018 εντοπίστηκε στο λόφο Χαμάμτεπε ένα έως τότε άγνωστο σύνολο στρωμάτων, το οποίο ερευνήθηκε περαιτέρω το 2019 και το 2020. Κεραμική, νομίσματα και ειδώλια συνέβαλαν στην αναγνώριση της ελληνιστικής φάσης.
Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζουν ένα χάλκινο νόμισμα της Κνωσού, με λαβύρινθο στην πίσω όψη, και ένας αιγυπτιακός σκαραβαίος. Μαζί με άλλα αντικείμενα από το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, φωτίζουν τις επαφές του ιερού κέντρου πέρα από την άμεση περιοχή του.
Η θέση Ζιγιαρέτσουγιου (Ziyaretsuyu), κοντά στη Σεβάστεια, προσθέτει στοιχεία για την καθημερινή κατοίκηση στα νότια όρια του βασιλείου, από σωστικές ανασκαφές στη διαδρομή πετρελαιαγωγού.
Η νέα σύνθεση αναδεικνύει το ρόλο του αναγλύφου και των τοπικών οικοδομικών παραδόσεων στις επιλεγμένες θέσεις. Τα αποσπασματικά κατάλοιπα, συχνά επηρεασμένα από τη μεταγενέστερη οικοδόμηση, παραμένουν βασικά τεκμήρια για την κατανόηση του ελληνιστικού Πόντου.
