Πολύ πριν από τον Μαύρο Θάνατο που αφάνισε εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρώπη και χιλιάδες χρόνια πριν εμφανιστούν οι πρώτες μεγάλες πόλεις, μια μυστηριώδης ασθένεια χτυπούσε κοινότητες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών στις όχθες της λίμνης Βαϊκάλης, στη Σιβηρία.
Σήμερα, χάρη στην ανάλυση αρχαίου DNA από σκελετούς ηλικίας 5.500 ετών, οι επιστήμονες πιστεύουν ότι έλυσαν το μυστήριο: επρόκειτο για την αρχαιότερη γνωστή επιδημία πανώλης που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα.
Η ανακάλυψη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature, φέρνει στο φως τα παλαιότερα γνωστά στελέχη του βακτηρίου Yersinia pestis, του παθογόνου που ευθύνεται για την πανώλη και έμελλε να προκαλέσει μερικές από τις πιο καταστροφικές επιδημίες στην ανθρώπινη ιστορία.
Τα πρώτα θύματα της πανώλης
Οι ερευνητές ανέλυσαν DNA από 46 σκελετούς που βρέθηκαν σε τέσσερις διαφορετικές τοποθεσίες γύρω από τη λίμνη Βαϊκάλη. Σε 18 από αυτούς εντόπισαν ίχνη του βακτηρίου της πανώλης, ποσοστό που θεωρείται εξαιρετικά υψηλό ακόμη και σε σύγκριση με ορισμένους μεσαιωνικούς ομαδικούς τάφους θυμάτων της νόσου.
Αυτό που προκάλεσε ιδιαίτερη εντύπωση ήταν ότι πολλά από τα θύματα ήταν παιδιά και έφηβοι. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα βρέθηκαν θαμμένα μαζί αδέλφια, γεγονός που υποδηλώνει ότι ολόκληρες οικογένειες επλήγησαν από την επιδημία.
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, το συγκεκριμένο αρχαίο στέλεχος της πανώλης φαίνεται πως είχε γενετικά χαρακτηριστικά που το καθιστούσαν ιδιαίτερα επικίνδυνο για παιδιά ηλικίας 8 έως 12 ετών, ένα μοτίβο θνησιμότητας που δεν παρατηρείται στις μεταγενέστερες μορφές της νόσου.
Ανατρέπει όσα γνωρίζαμε
Για δεκαετίες οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι η πανώλη εξαπλώθηκε κυρίως όταν οι άνθρωποι εγκαταστάθηκαν σε μόνιμους οικισμούς και άρχισαν να ασχολούνται με τη γεωργία, δημιουργώντας πυκνούς πληθυσμούς.
Η νέα μελέτη ανατρέπει αυτή την εικόνα. Οι κοινότητες που επλήγησαν στη Σιβηρία αποτελούνταν από κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες που ζούσαν σε μικρές ομάδες μέσα σε ένα απομακρυσμένο δασώδες περιβάλλον. Παρ’ όλα αυτά, η πανώλη κατάφερε να εξαπλωθεί και να προκαλέσει εκτεταμένους θανάτους.
«Τα ευρήματα αλλάζουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε για την προέλευση και τον αντίκτυπο ενός από τα πιο καθοριστικά παθογόνα της ανθρωπότητας», δήλωσε ο εξελικτικός γενετιστής Έσκε Βίλερσλεβ από τα Πανεπιστήμια της Κοπεγχάγης και του Κέιμπριτζ, ένας από τους επικεφαλής της έρευνας.
Οι μαρμότες και η αρχή της ιστορίας
Η μελέτη ενισχύει επίσης τη θεωρία ότι οι μαρμότες, τρωκτικά που ζουν σε μεγάλους πληθυσμούς στις στέπες και τα βουνά της Ασίας, ήταν οι πρώτοι φυσικοί ξενιστές του βακτηρίου.
Οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες της περιοχής κυνηγούσαν συστηματικά μαρμότες για τροφή, ενώ σε ορισμένους τάφους έχουν βρεθεί ακόμη και κοσμήματα κατασκευασμένα από τα μπροστινά δόντια τους.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η μετάδοση του βακτηρίου στους ανθρώπους πιθανότατα έγινε κατά τη σύλληψη ή την κατανάλωση μολυσμένων ζώων. Από εκεί και πέρα, η νόσος φαίνεται πως εξαπλώθηκε από άνθρωπο σε άνθρωπο, πιθανότατα μέσω σταγονιδίων του αναπνευστικού συστήματος.
Ένα «μεταβατικό» στέλεχος της πανώλης
Το αρχαίο βακτήριο που εντοπίστηκε στη Σιβηρία διέφερε σημαντικά από εκείνο που προκάλεσε αργότερα την Πανώλη του Ιουστινιανού τον 6ο αιώνα και τον Μαύρο Θάνατο τον 14ο αιώνα.
Δεν διέθετε ακόμη το γονίδιο που επέτρεψε στη νόσο να μεταδίδεται αποτελεσματικά μέσω ψύλλων και αρουραίων, ούτε προκαλούσε τα χαρακτηριστικά πρησμένα λεμφογάγγλια που συνδέθηκαν αργότερα με τη βουβωνική πανώλη.
Ωστόσο, διέθετε άλλα γενετικά χαρακτηριστικά που την καθιστούσαν ιδιαίτερα θανατηφόρα.
«Πρόκειται για ένα μεταβατικό στάδιο στην εξέλιξη της πανώλης. Ήταν ήδη ικανή να προκαλέσει σοβαρή νόσο, αλλά με διαφορετικό τρόπο από τα μεταγενέστερα στελέχη», εξήγησε ο Βίλερσλεβ.
Μια καταστροφή ξεχασμένη για χιλιετίες
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η επιδημία είχε καταστροφικές συνέπειες για τις κοινότητες της περιοχής.
«Είναι σαφές ότι κάποιοι άνθρωποι επέζησαν για να θάψουν τους νεκρούς τους. Γνώριζαν ποιος ήταν ποιος και έθαψαν μαζί ακόμη και αδέλφια που πέθαναν από τη νόσο», ανέφερε ο εξελικτικός γενετιστής Ρόριντ Μακλάουντ από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
Πέντε και πλέον χιλιετίες αργότερα, η ανάλυση του αρχαίου DNA αποκαλύπτει ότι η πανώλη συνόδευε τον άνθρωπο πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι πίστευαν οι επιστήμονες και ότι η ιστορία ενός από τα πιο φονικά παθογόνα της ανθρωπότητας ξεκίνησε πολύ πριν γραφτούν τα πρώτα ιστορικά χρονικά.
