Υπάρχουν σελίδες της ιστορίας που, αν και σημάδεψαν χιλιάδες ζωές, παρέμειναν για δεκαετίες σχεδόν άγνωστες στο ευρύ κοινό. Μία από αυτές αφορά τη Μακρόνησο όχι ως τόπο εξορίας των μεταπολεμικών χρόνων, αλλά ως τόπο δοκιμασίας για χιλιάδες πρόσφυγες που γλίτωσαν από τη φωτιά της Μικράς Ασίας και του Πόντου, μόνο για να βρεθούν αντιμέτωποι με μια νέα τραγωδία σε ελληνικό έδαφος.
Αυτή την ξεχασμένη ιστορία έφερε στο προσκήνιο η εκδήλωση για τη Γενοκτονία των Ποντίων που πραγματοποιήθηκε το βράδυ της Τετάρτης στη κατάμεστη αίθουσα της Διακιδείου Σχολής Λαού Πατρών, με συνδιοργανωτές το Ποντιακό Χορευτικό Τμήμα του Εκπολιτιστικού Συλλόγου Νεάπολης Πατρών και το Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί».
Κεντρικός άξονας της εκδήλωσης ήταν το βιβλίο του Θεόφιλου Α. Καστανίδη Το Μακρονήσι των προσφύγων λύνει τη σιωπή του, 1922-1923, μια πολυετής ερευνητική προσπάθεια που φωτίζει την περιπέτεια περίπου 25.000 Ελλήνων προσφύγων από τον Πόντο, αλλά και λίγων χριστιανών Ασσυρίων, οι οποίοι πέρασαν από το λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου την περίοδο 1922-1923.
Η δεύτερη τραγωδία μετά τον ξεριζωμό
Όπως έχει αναδείξει η έρευνα του συγγραφέα και προέδρου των «Αργοναυτών-Κομνηνών», οι άνθρωποι αυτοί δεν έφτασαν στην Ελλάδα ως απλοί πρόσφυγες. Είχαν ήδη επιβιώσει από διωγμούς, εκτοπισμούς και τη βία που σημάδεψε τους ελληνικούς πληθυσμούς της Ανατολής.
Το ταξίδι προς την Ελλάδα εξελίχθηκε συχνά σε εφιάλτη. Σύμφωνα με μαρτυρίες που έχουν διασωθεί, χιλιάδες άνθρωποι στοιβάζονταν στα πλοία κάτω από άθλιες συνθήκες υγιεινής, χωρίς επαρκές νερό και τροφή. Οι επιδημίες εξαπλώνονταν με ταχύτητα, ενώ οι θάνατοι ήταν καθημερινό φαινόμενο.
Η κατάσταση δεν βελτιώθηκε όταν έφτασαν στη Μακρόνησο. Στο λοιμοκαθαρτήριο που δημιουργήθηκε εκεί για να περιοριστεί η διάδοση μεταδοτικών ασθενειών, οι πρόσφυγες βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον τυφοειδή πυρετό, την ελονοσία και τις σοβαρές γαστρεντερίτιδες. Η Αμερικανίδα γιατρός Έσθερ Λαβτζόι, η οποία βρέθηκε στο πλευρό των προσφύγων, κατέγραψες ότι υπήρχαν περίοδοι κατά τις οποίες πέθαιναν έως και πενήντα άνθρωποι την ημέρα.
Για πολλούς από τους ξεριζωμένους του Πόντου, η Μακρόνησος αποτέλεσε την τελική πράξη μιας τραγωδίας που είχε ξεκινήσει στις αλησμόνητες πατρίδες.
Η έρευνα που έσπασε τη σιωπή
Ο Θεόφιλος Καστανίδης αφιέρωσε περίπου δεκαπέντε χρόνια στη μελέτη αυτής της σκοτεινής περιόδου, αξιοποιώντας ελληνικές και ξένες πηγές, αρχειακό υλικό, βιβλιογραφία και μαρτυρίες προσφύγων.
Στην ομιλία του, η οποία συνοδεύτηκε από προβολή οπτικοακουστικού υλικού, παρουσίασε στοιχεία για τη λειτουργία του λοιμοκαθαρτηρίου, τις συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων, αλλά και το ανθρωπιστικό έργο οργανώσεων και ανθρώπων που έσπευσαν να βοηθήσουν.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον Ελληνικό και τον Αμερικανικό Ερυθρό Σταυρό, καθώς και στις Αμερικανίδες γιατρούς της οργάνωσης American Women’s Hospitals, οι οποίες βρέθηκαν δίπλα στους πρόσφυγες σε μια περίοδο όπου οι ανάγκες ξεπερνούσαν κατά πολύ τις δυνατότητες αντιμετώπισής τους.
Η ιστορική διάσταση της Γενοκτονίας
Η καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Πατρών Έλλη Λεμονίδου προσέγγισε τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο μέσα από το ευρύτερο πλαίσιο των διώξεων που υπέστησαν οι ελληνικοί πληθυσμοί της Ανατολής.
Με επιστημονική τεκμηρίωση ανέδειξε τα γεγονότα που οδήγησαν στη Γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής, φωτίζοντας τις πολιτικές και ιστορικές συνθήκες της εποχής, αλλά και τις συνέπειες που εξακολουθούν να επηρεάζουν τη συλλογική μνήμη έναν αιώνα αργότερα.
Την εκδήλωση τίμησε με την παρουσία του ο θεοφιλέστατος επίσκοπος Κερνίτσης Χρύσανθος, ο οποίος μετέφερε τις ευλογίες του μητροπολίτη Πατρών Χρυσοστόμου και μίλησε για τη σημασία της διατήρησης της ιστορικής μνήμης και των δεσμών με τις αλησμόνητες πατρίδες.
Όταν η μνήμη γίνεται βίωμα
Η εκδήλωση δεν περιορίστηκε στις ιστορικές αναφορές. Η Σοφία Μιχαηλίδη ερμήνευσε τραγούδια αφιερωμένα στις αλησμόνητες πατρίδες, συνοδευόμενη από τον Οδυσσέα Παρασκευόπουλο στη λύρα και τον Νίκο Καρνέζη στο νταούλι.
Ακολούθησαν δραματοποιημένες μαρτυρίες Ποντίων προσφύγων από τον Φώτη Παναγιωτίδη, μέλος της θεατρικής ομάδας των «Αργοναυτών-Κομνηνών», οι οποίες μετέφεραν στο κοινό το βίωμα του ξεριζωμού και της προσφυγιάς μέσα από τα ίδια τα λόγια όσων έζησαν τα γεγονότα.
Η βραδιά κορυφώθηκε με τον πυρρίχιο, τον αρχαιότερο ελληνικό πολεμικό χορό, που παρουσίασαν χορευτές του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί».
Την παρουσίαση της εκδήλωσης έκανε ο δημοσιογράφος Δημήτρης Αβραμίδης, ενώ τη γενική επιμέλεια είχε η Βιβή Λουκοπούλου-Στεφανίδη.
Η μεγάλη προσέλευση του κοινού επιβεβαίωσε ότι η ιστορία των προσφύγων της Μακρονήσου εξακολουθεί να συγκινεί και να προκαλεί ενδιαφέρον, ως μέρος της συλλογικής μνήμης του σύγχρονου ελληνισμού.
