Υπό τον τίτλο «Η Α’ αποστολή συλλογής λαογραφικού και γλωσσικού υλικού», στον 29ο τόμο (1968-69) του Αρχείου Πόντου διαβάζουμε για μια απόφαση της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών που έμελλε να φωτίσει κατά πολύ τα όσα ήταν έως τότε γνωστά για τους πρόσφυγες που ήρθαν από τον Πόντο κυνηγημένοι, πάνω από 40 χρόνια πριν.
Επρόκειτο για την απόφαση να αποσταλεί στη βόρεια Ελλάδα ο Σίμος Λιανίδης –γενικός γραμματέας της Επιτροπής τότε–, εφοδιασμένος με μαγνητόφωνο, κινηματογραφική και φωτογραφική μηχανή.
Σκοπός της αποστολής; Να καταγραφούν αναμνήσεις, ήθη και έθιμα, χοροί και τραγούδια του Πόντου «από πρώτο χέρι», δηλαδή από Πόντιους πρώτης γενιάς.
Το Δ. Συμβούλιον της Επιτροπής κατά την συνεδρίαν αυτού της 26-5-67 απεφάσισεν όπως ο Γεν. Γραμματεύς κ. Σ. Λιανίδης, συμφώνως και προς την απόφασιν της συνεδρίας της 29-9-66, εφοδιασμένος με τα προς τούτο αγορασθέντα όργανα, μεταβή εις Θράκην και Μακεδονίαν προς συλλογήν λαογραφικού, ιστορικού και γλωσσικού υλικού.
Η διάρκεια της εργασίας ταύτης ωρίσθη δι’ ένα μήνα και μετά το πέρας ταύτης απεφασίσθη όπως υποβληθή εις το Δ. Συμβούλιον έκθεσις πεπραγμένων της αποστολής. Επίσης απεφασίσθη η δημοσίευσις εν τω «Αρχείω Πόντου» εφ’ εξής:
1. των γιγνομένων εκάστοτε μαγνητοφωνήσεων κατά χρονολογίαν, αύξοντα αριθμόν ταινίας, αριθμόν μήκους ταινίας, πληροφοριοδότην, τόπον μαγνητοφωνήσεως, θέμα, τόπον προελεύσεως υλικού, τόπον προελεύσεως και νυν διαμονήν πληροφοριοδότου κλπ.
2. των περιγραφών των γενομένων κινηματογραφήσεων κατά θέμα, τόπον προελεύσεως θέματος, αύξοντα αριθμόν ταινίας, χρονολογίαν κινηματογραφήσεως και τόπον κινηματογραφήσεως κλπ. και
3. των φωτογραφήσεων κατά τον αυτόν ως άνω τρόπον.
4. των γιγνομένων εκάστοτε δωρεών αντικειμένων λαογραφικού ενδιαφέροντος.
Το άρθρο το υπογράφει ο ίδιος ο Σίμος Λιανίδης, και αποτελεί απολογισμό των πεπραγμένων του από τις 13 Ιουλίου έως τις 8 Αυγούστου 1967:
Την 13 Ιουλίου 1967 εξεκινήσαμεν εξ Αθηνών και επεστρέψαμεν την 8-8-67. Η διάρκεια της αποστολής μας άρα ήτο 27 ημερών και διηνύσαμεν 4.080 χιλιόμετρα. Κατά τα διαστήματα τούτο αρχίσαντες εκ του χωρίου Καταχάς και Αλώνια (Σαλώνα) Κατερίνης εφθάσαμεν μέχρι και του χωρίου Πεύκα Αλεξανδρουπόλεως και επεσκέφθημεν τα κάτωθι πόλεις και χωρία.
»Χωρία Καταχάς και Αλώνια (Σαλώνα) Κατερίνης, τον συνοικισμόν Νεάπολις Θεσσαλονίκης, το χωρίον Νέα Σάντα Κιλκίς, το χωρίον Λαχανάς Θεσσαλονίκης, τα χωρία Τριανταφυλλιά, Άμπελοι, Κεφαλοχώρι Νιγρίτης, το χωρίον Λευκών Σερρών, την κωμόπολιν Αλιστράτη Σερρών, τα χωρία Άγιος Αθανάσιος και Νέαν Μπάφραν Δράμας, τα χωρία Διπόταμος, Αμυγδαλεών, Ποντολείβαδον Καβάλας, την Ξάνθην, Κομοτηνήν, την Αλεξανδρούπολιν, το χωρίον Πεύκα Αλεξανδρουπόλεως, το χωρίον Σάππαι Κομοτηνής και τέλος το χωρίον της Κατερίνης Νέα Τραπεζούς.
Βαδίζοντας στα βήματα της πρωτοπόρου Μέλπως Μερλιέ, ο Λιανίδης κατέγραψε θησαυρούς που έκτοτε φυλάσσονται στα αρχεία της ΕΠΜ. Όπως φαίνεται από τα όσα γράφει στο άρθρο του, Αρχείον Πόντου (τόμ. 29, Αθήνα 1968, σ. 384-422), ήδη κατά την ανάθεση του έργου φοβόταν πως ήταν ίσως αργά:
Τελικά η αποστολή απέφερε καρπούς. Ενδεικτικά παραθέτουμε τα περιεχόμενα της «Ταινίας υπ’ αριθ. 3» – μαζί με μια φωτογραφία από άλλη πηγή, που από περίεργη σύμπτωση βρέθηκε σήμερα στο δρόμο μας:
Για καλή μας τύχη, από καιρού εις καιρόν η ΕΠΜ (πολύτιμη κιβωτός της ποντιακής παράδοσης) ανοίγει πόρτες και παράθυρα και μοιράζεται τμήματα αυτού του υλικού. Αρκετά από αυτά έχει δημοσίευσει κατά καιρούς ο ερευνητής της ποντιακής λαογραφίας Βασίλης Πολατίδης στο YouTube και στο kotsari.gr, όπως για παράδειγμα «Το νυφέπαρμαν στο Ορτάκιοϊ του Καρς», όπου ο Λιανίδης καταγράφει τον Παύλο Ιωαννίδη να περιγράφει το γαμήλιο έθιμο, να παίζει λύρα και να τραγουδά.
Πριν από έναν χρόνο (Ιούνιος 2025) ο Θεόφιλος Δημητριάδης, δημιουργός και διαχειριστής του Μουσικού Ποντιακού Αρχείου, ανακοίνωσε ότι έλαβε από την Επιτροπή άδεια για δημοσίευση μέρους του υλικού, κι έτσι –ερευνητές και μη– έχουμε τη δυνατότητα να ακούσουμε 27 καταγραφές, στις οποίες περιλαμβάνονται συνεντεύξεις, τραγούδια κ.ά.
Κλείνοντας παραθέτουμε άλλο ένα σημείο του απολογισμού του Λιανίδη, στο οποίο διακρίνεται η σημασία που έδινε στο έργο της καταγραφής των ποντιακών τραγουδιών:
Χριστίνα Κωνσταντάκη
