Η Ελλάδα πάσχει από υπερβολικό κέντρο. Πάσχει από μια πρωτεύουσα που δεν διοικεί τη χώρα, αλλά την απομυζά. Πάσχει από μια πολιτική νοοτροπία που θεωρεί ότι ολόκληρη η επικράτεια υπάρχει για να τροφοδοτεί, να χειροκροτεί και να νομιμοποιεί την Αθήνα. Και ο Κυριάκος Μητσοτάκης με το λεγόμενο «επιτελικό κράτος» τελειοποίησε αυτή την παθογένεια.
Η πρόσφατη απάντησή του στους βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας που αμφισβήτησαν τον αθηνοκεντρισμό είναι αποκαλυπτική. «Το επιτελικό κράτος αφορά την εκτελεστική εξουσία, όχι τη νομοθετική», είπε ουσιαστικά. Με άλλα λόγια: εσείς, οι βουλευτές, περιοριστείτε στο ρόλο σας· η διοίκηση, η απόφαση, η κατανομή ισχύος και πόρων ανήκουν στο κέντρο.
Πρόκειται για μια βαθύτατα περιφρονητική αντίληψη όχι μόνο απέναντι στους ίδιους τους βουλευτές του, αλλά απέναντι στις περιφέρειες που αυτοί εκπροσωπούν.
Ο πρωθυπουργός αντιμετωπίζει την Κοινοβουλευτική του Ομάδα σαν διοικητικό παράρτημα του Μεγάρου Μαξίμου. Όταν οι βουλευτές χρειάζονται για να τρέξουν στις περιφέρειες, να μαζέψουν δυσαρέσκεια, να κατευνάσουν τοπικές κοινωνίες, τότε γίνονται χρήσιμοι. Όταν όμως τολμούν να μεταφέρουν την αγωνία των περιοχών τους στο κέντρο της εξουσίας, τότε τους υπενθυμίζεται η «πειθαρχία». Αυτή δεν είναι δημοκρατική λειτουργία κόμματος. Είναι κομματικός διοικητισμός.
Το πρόβλημα δεν είναι προσωπικό. Είναι δομικό. Αλλά ο κ. Μητσοτάκης το ενσάρκωσε όσο κανείς άλλος. Έχτισε ένα μοντέλο εξουσίας στο οποίο όλα ανεβαίνουν προς τα πάνω: πληροφορία, χρήμα, απόφαση, προβολή, ευθύνη όταν βολεύει, ανευθυνότητα όταν κοστίζει. Στην κορυφή υπάρχει το Μαξίμου. Κάτω από αυτό υπουργοί, διοικήσεις, οργανισμοί, περιφέρειες και βουλευτές λειτουργούν ως εξαρτήματα. Αυτό είναι το επιτελικό κράτος του Μητσοτάκη.
Πρόσφατα, στο εξαιρετικό site Aeon δημοσιεύθηκε άρθρο με τίτλο «H δικαιοσύνη είναι γεωμετρική» στο οποίο εξετάζεται πώς η γεωμετρία των φράκταλ* μπορεί να λειτουργήσει ως μοντέλο κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής οργάνωσης.
Με απλά λόγια, δεν μιλά μόνο για μαθηματικά. Χρησιμοποιεί τα φράκταλ ως τρόπο να εξηγήσει μια άλλη μορφή κοινωνίας: όχι συγκεντρωτική, όχι πυραμιδική, όχι απομυζητική, αλλά αυτοοργανωμένη, πολυκεντρική και αναγεννητική.
Ο βασικός πυρήνας είναι οι δίκαιες κοινωνίες δεν χρειάζεται να οργανώνονται γύρω από ένα μοναδικό κέντρο εξουσίας. Μπορούν να οργανώνονται όπως τα φράκταλ: με μικρές μονάδες που επαναλαμβάνουν αρχές οργάνωσης σε μεγαλύτερη κλίμακα.
Το άρθρο εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στη μορφή του χώρου και στη μορφή της εξουσίας. Δείχνει ότι η αρχιτεκτονική, η διάταξη των οικισμών και οι κοινωνικοί θεσμοί δεν είναι ουδέτερα πράγματα. Εκφράζουν έναν τρόπο σκέψης για το ποιος αποφασίζει, πώς κυκλοφορεί η αξία και πώς λύνονται οι συγκρούσεις.
Η εξουσία βρίσκεται στο κέντρο. Οι αποφάσεις κατεβαίνουν από πάνω. Η αξία, το χρήμα, η εργασία, η γνώση και οι πόροι αντλούνται από την περιφέρεια και συσσωρεύονται αλλού.
Στα φράκταλ συστήματα, η τάξη δεν παράγεται επειδή ένα μοναδικό κέντρο διατάζει τα πάντα. Παράγεται επειδή οι μικρότερες μονάδες διαθέτουν εσωτερική δομή, αυτονομία και ικανότητα αναπαραγωγής κανόνων σε μεγαλύτερη κλίμακα. Η κοινότητα, η πόλη, η περιφέρεια, το επαγγελματικό σώμα, το πανεπιστήμιο, ο δήμος δεν είναι παθητικά κύτταρα. Είναι ενεργές μορφές κοινωνικής οργάνωσης. Η αξία δεν αποσπάται απλώς προς την κορυφή· κυκλοφορεί και επιστρέφει.
Το ελληνικό κράτος κάνει ακριβώς το αντίθετο. Δεν λειτουργεί ως φράκταλ δημοκρατία. Λειτουργεί ως πυραμίδα.
Όσο πιο κοντά είσαι στην κορυφή, τόσο περισσότερο μετράς. Όσο πιο μακριά βρίσκεσαι από την Αθήνα, τόσο περισσότερο μετατρέπεσαι σε υπόθεση δευτέρας τάξεως. Η Θεσσαλονίκη το γνωρίζει αυτό καλύτερα από όλους. Μια πόλη με λιμάνι, πανεπιστήμια, ιστορικό βάθος, βαλκανική ενδοχώρα, ευρωπαϊκή προοπτική και γεωπολιτική βαρύτητα, αντιμετωπίζεται επί δεκαετίες σαν ενοχλητική επαρχιακή παρένθεση.
Αυτό κάνει το αθηναϊκό κράτος στην περιφέρεια: παίρνει πόρους, ανθρώπους, νομιμοποίηση και επιστρέφει υποσχέσεις. Παίρνει παραγωγική ενέργεια και επιστρέφει εγκατάλειψη. Παίρνει ψήφους και επιστρέφει καθυστερημένα έργα, επικοινωνιακές φιέστες και υπουργικές επισκέψεις. Η περιφέρεια καλείται να χειροκροτεί το κέντρο που την αποδυναμώνει.
Ο κ. Μητσοτάκης θα ήταν ίσως ιδανικός γραμματέας ενός αυστηρά συγκεντρωτικού κόμματος, όπου η γραμμή κατεβαίνει από την κορυφή και όλοι οι άλλοι χειροκροτούν. Αλλά αυτό δεν είναι δημοκρατική παράταξη. Και σίγουρα δεν είναι σύγχρονη ευρωπαϊκή διακυβέρνηση. Είναι εκσυγχρονισμένος κοτζαμπασισμός με ψηφιακή πρόσοψη.
Οι βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας ας το καταλάβουν εγκαίρως. Μπορεί σήμερα να τους ζητείται πειθαρχία. Αύριο όμως θα επιστρέψουν στις περιφέρειές τους. Και εκεί δεν θα λογοδοτήσει το Μαξίμου στη θέση τους. Θα λογοδοτήσουν οι ίδιοι. Για τα νοσοκομεία που έμειναν πίσω. Για τα έργα που έγιναν εξαγγελίες. Για τις πόλεις που έχασαν ρόλο.
Η έξοδος από αυτήν την παρακμή είναι η θεσμική αντεπίθεση της περιφέρειας. Δήμοι, πανεπιστήμια, επιμελητήρια, παραγωγικοί φορείς και κοινωνίες πρέπει να συγκροτήσουν δική τους φωνή. Όχι επαιτεία προς την Αθήνα. Διεκδίκηση ρόλου στην Ευρώπη, στα Βαλκάνια, στη Μεσόγειο.
