Το Αζερμπαϊτζάν είναι μια χώρα του Καυκάσου, η οποία βρέχεται από την Κασπία Θάλασσα και εκτείνεται σε 86.600 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ο πληθυσμός της ανέρχεται σε 10.241.722 κατοίκους, εκ των οποίων το 97% είναι μουσουλμάνοι.
Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της χώρας είναι Αζέροι και έχει επίσημη γλώσσα την αζερική, η οποία είναι μια μορφή της τουρκικής. Όπως σε όλες τις χώρες του Καυκάσου, έτσι και εκεί διατηρείται μια ελληνική κοινότητα.
Η κοινότητα των Ελλήνων του Αζερμπαϊτζάν είναι πολύ μικρότερη σε σύγκριση με τις πολυπληθείς ακμάζουσες ελληνικές κοινότητες των άλλων χωρών του Καυκάσου, δηλ. Γεωργίας, Αρμενίας και Ρωσίας.
Οι πρώτοι Έλληνες που εμφανίστηκαν στην περιοχή ήταν Πόντιοι μετανάστες, οι οποίοι έφθασαν από τον Ανατολικό Πόντο και εγκαταστάθηκαν στο χωριό Μεχμανά τη δεκαετία του 1830. Στα αρχεία σώζεται το όνομα του ιερέα Βασίλειου Αντριάνωφ, ο οποίος τέθηκε πνευματικός ποιμένας του Μεχμανά στις 23 Μαΐου του 1830.
Σταδιακά στο Αζερμπαϊτζάν κατεύθυναν και άλλοι Έλληνες του Πόντου, πολλοί εκ των οποίων ήταν χτίστες και αρχιτέκτονες. Τη δεκαετία του 1850 στη σημερινή πρωτεύουσα της χώρας –το Μπακού– από αυτούς χτίστηκε ο ελληνικός Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου.
Όπως και στην Αρμενία, έτσι και στο Αζερμπαϊτζάν δραστηριοποιήθηκε ο βιομήχανος Χαράλαμπος Κουντούροβ από την Κρώμνη του Πόντου, ο οποίος δημιούργησε δύο εργοστάσια χαλκού στο Ορντουμπάντ το 1851. Στα εργοστάσια αυτά απασχολούνταν κατά κύριο λόγο Πόντιοι εργάτες.
Στα 1861 στην περιοχή ιδρύθηκε ένα ελληνικό σχολείο και ένας ορθόδοξος ναός, τον οποίο λειτουργούσε ο ιερέας Νικόλαος Λαβός. Η οικογένεια Κουντούροβ διηύθυνε τα εργοστάσια χαλκού μέχρι το 1917 που ξέσπασε η Οκτωβριανή Επανάσταση.
Με την ανάπτυξη της εξόρυξης του πετρελαίου στην περιοχή στα τέλη του 19ου αιώνα, άρχισαν να καταφθάνουν και άλλοι Πόντιοι μετανάστες από την Οθωμανική Αυτοκρατορία αλλά και από άλλες περιοχές του Καυκάσου. Σύμφωνα με την επίσημη απογραφή για το έτος 1897, 278 Έλληνες κατοικούσαν στο Κυβερνείο του Μπακού και 658 στο Κυβερνείο του Ελισαβετπόλ. Οι μετανάστες αυτοί ήταν κυρίως εργάτες και έμποροι.
Το έτος 1907 στο Μπακού κατοικούσαν κοντά στους 800 Έλληνες. Εκεί η ελληνική κοινότητα είχε ιδρύσει την Ελληνική Φιλάνθρωπη Κοινωνία του Μπακού, έναν σύλλογο ο οποίος ασχολούνταν με δραστηριότητες κοινωφελούς χαρακτήρα.
Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, το έτος 1919 εκτιμάται ότι οι Έλληνες των Κυβερνείων του Μπακού και του Ελσαβετπόλ συνολικά αριθμούσαν τις 2.161 ψυχές. Την περίοδο εκείνη στο Μπακού η ελληνική κοινότητα αν και ολιγομελής, είχε σημαντική πνευματική παρουσία, διατηρώντας έναν ελληνικό ερασιτεχνικό θίασο με την ονομασία «Ευριπίδης», ένα σχολείο, το οποίο το 1921 είχε 89 μαθητές, μια βιβλιοθήκη, μια εκκλησία και μία ποδοσφαιρική ομάδα με το όνομα «Εμπρός».
Με την ενσωμάτωση στη Σοβιετική Ένωση, και κατόπιν της προηγηθείσας αιματοχυσίας και των μετακινήσεων των πληθυσμών και μεμονωμένων ατόμων σε όλο τον Καύκασο, το έτος 1923 ο συνολικός πληθυσμός των Ποντίων του Αζερμπαϊτζάν μειώθηκε στα 1.000 άτομα. Από αυτούς, μόλις οι 58 κατοικούσαν στο παλιότερο ελληνικό χωριό της χώρας, στο Μεχμανά.
Στα σοβιετικά χρόνια Έλληνες που ζούσαν στο Αζερμπαϊτζάν προτιμούσαν να διατηρούν την ξένη υπηκοότητα. Το έτος 1937 το 95% των πολιτών ξένης καταγωγής ήταν μέλη της ελληνικής μειονότητας. Κατά την περίοδο των σταλινικών διώξεων στο πλαίσιο της «Ελληνικής Επιχείρησης» τα έτη 1937-1938, αρκετοί Έλληνες συλλαμβάνονταν και άλλοι εκτελούνταν.
Ένα από τα θύματα των σταλινικών εκκαθαρίσεων ήταν η μεγάλη διεθνής ηθοποιός του θεάτρου Παμφυλία Ταναϊλίδη του Νικολάου (1891-1937), η οποία καταγόταν από το Καρς.
Η Ελληνίδα ηθοποιός κατηγορήθηκε για κατασκοπεία υπέρ του Ιράν και μετά από μία δεκαπεντάλεπτη δίκη-παρωδία καταδικάστηκε σε εκτέλεση. Βασικές κατηγορίες ήταν η επαγγελματική της περιοδεία στο Ιράν, η φιλία με μία Αζέρα που είχε μεταναστεύσει στο Ιράν και η…προτίμηση στα περσικά τσιγάρα! Στις 15 Οκτωβρίου του 1937 η Παμφυλία Ταναϊλίδη τουφεκίστηκε.
Όπως τα περισσότερα θύματα της κόκκινης τρομοκρατίας, μεταθανάτια απαλλάχθηκε από τις κατηγορίες, είκοσι χρόνια αργότερα στο Στρατοδικείο της Υπερκαυκασίας. Όπως στις περισσότερες περιπτώσεις των εκτελεσθέντων, η τύχη του σώματός της μας είναι άγνωστη.
Ο εκ Μπακού Νικόλαος Τιφτικίδης του Θωμά, καθηγητής μουσικολόγος, διηγείται:
«Θυμάμαι καλά ότι μέχρι τον Δεκέμβριο του 1937 οι δρόμοι του Μπακού βρίθανε αφίσες των συναυλιών του Γιάννη Καραγιαννίδη. Θυμάμαι επίσης ότι αυτές οι αφίσες ξαφνικά εξαφανίστηκαν. Αυτό έγινε επειδή ο Γιάννης εξορίστηκε και πέρασε 18 χρόνια σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Τον Δεκέμβριο του 1937 στο Μπακού έλαβαν μέρος βιαιότητες. Μέσα σε μία νύχτα συνελήφθησαν ο πατέρας, ο πεθερός, ο σύζυγος και ο κουνιάδος της ηθοποιού του ελληνικού θεάτρου Αγάπης Χαλδογιαννίδη. Κανείς τους δεν επέστρεψε, όλοι εξαφανίστηκαν σαν βελόνα μέσα στα άχυρα».
Το 1939 οι περισσότεροι Έλληνες εγκατέλειψαν το Μπακού και έφυγαν στην Ελλάδα μέσω Βατούμ και Οδησσού. Σε αυτό τους βοήθησε η διατήρηση της ξένης υπηκοότητας και η ελληνική πρεσβεία στην ΕΣΣΔ. Με τις νέες διώξεις τα έτη 1942 και 1949, αρκετοί από τους απομείναντες εξορίστηκαν στην Κεντρική Ασία και στη Σιβηρία.
Μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού στις αρχές της δεκαετίας του 1990, κοντά στους 100 Έλληνες του Αζερμπαϊτζάν έφυγαν στην Ελλάδα. Ο ελληνικός πληθυσμός του Μεχμανά επίσης συρρικνώθηκε δραματικά, λόγω του πολέμου στο Ναγκόρνο Καραμπάχ (Αρτσάχ) που έλαβε χώρα μεταξύ των ετών 1988-1994.
Το 1994 πρωτοβουλία της ελληνικής πρεσβείας στο Μπακού ιδρύθηκε το Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο. Το 1997 αναδιοργανώθηκε και μετονομάστηκε σε Ελληνική Κοινότητα Αζερμπαϊτζάν «Αργώ». Εντός της οι ομογενείς μαθαίνουν την ελληνική γλώσσα και τους ελληνικούς χορούς. Ακόμα, διοργανώνονται προβολές ελληνικών ταινιών και ντοκιμαντέρ για την Ελλάδα και επίσης υπάρχει θεματική βιβλιοθήκη.
Αν και ολιγομελής, η ελληνική κοινότητα του Αζερμπαϊτζάν ανέθρεψε σημαντικές προσωπικότητες.
Μεταξύ αυτών ο γεννημένος Γεώργιος (Ζωρζ) Κανδύλης (1913-1995) – παγκοσμίως διάσημος αρχιτέκτονας που μετανάστευσε τη Γαλλία. Στα γράμματα διακρίθηκε ο Νικόλαος Τιφτικίδης του Θωμά – καθηγητής μουσικολόγος, συνθέτης και συγγραφέας άνω των 50 επιστημονικών άρθρων. Στον αθλητισμό διακρίθηκε ο Α. Γ. Παυλίδης (1926-2003) – διακεκριμένος προπονητής και πρωταθλητής στο αγώνισμα της ελεύθερης πάλης. Τα ονόματα αυτά είναι μόνο ενδεικτικά.
Η αείμνηστη Αγάπη Μιχαηλίδου ζούσε στο Μεχμανά
Σήμερα οι Έλληνες του Αζερμπαϊτζάν δεν μιλούν πια την ποντιακή διάλεκτο, εκτός των ελάχιστων ηλικιωμένων. Το 2018 η ελληνική κοινότητα αριθμούσε συνολικά 535 άτομα σε όλη τη χώρα, αρκετοί εκ των οποίων είναι απόγονοι μικτών οικογενειών.
Σπάρτακος Τανασίδης,
ιστορικός
