Μια ιστορική συλλογή 91 ελληνικών-εβραϊκών θρησκευτικών κειμηλίων που είχαν κλαπεί από συναγωγές και από οικογένειες Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη ναζιστική κατοχή, από την οργάνωση Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg –συστηματικά λεηλάτησε πολιτιστικά αγαθά, έργα τέχνης, βιβλιοθήκες και αρχεία, σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη– επιστρέφει πλέον από την Πολωνία στην Ελλάδα κατόπιν συμφωνίας των υπουργείων Πολιτισμού.
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σε ομιλία της κατά την παραλαβή της συλλογής υπογράμμισε μεταξύ άλλων πως: «Τα κειμήλια αυτά, τα οποία αφαιρέθηκαν από συναγωγές, σε ολόκληρη την Ελλάδα, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής τους στην πατρίδα. Τα κειμήλια αυτά δεν έχουν μόνον ιστορική ή καλλιτεχνική αξία. Αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μου και των Εβραίων Ελλήνων. Είναι συνυφασμένα με αφηγήσεις που μεταδόθηκαν από γονείς και παππούδες. Συνδέθηκαν με τη μνήμη συγγενών που δεν επέστρεψαν ποτέ από τα στρατόπεδα, θύματα του Ολοκαυτώματος… Το συναισθηματικό τους βάρος είναι μεγάλο και η επιθυμία όλων μας για την επιστροφή τους υπήρξε ιδιαίτερα έντονη.
»Η διεκδίκησή τους υπαγορεύθηκε –πέραν των νομικών και διοικητικών ζητημάτων– από ένα έντονο αίσθημα καθήκοντος να τιμήσουμε τους Έλληνες Εβραίους, που εξοντώθηκαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως τεκμαίρει η ιστορία των συγκεκριμένων κειμηλίων, η δίωξη εναντίον του εβραϊκού πληθυσμού –και στην Ελλάδα– δεν στράφηκε μόνον κατά των ανθρώπων. Έπληξε καίρια την πολιτιστική και τη θρησκευτική τους κληρονομιά…
»Ο επαναπατρισμός των 91 ιουδαϊκών κειμηλίων υπήρξε μια μακρά και απαιτητική διαδικασία για τις δύο χώρες μας, που συνδέονται με στενούς δεσμούς. Η Πολωνία χρειάστηκε να χαράξει έναν νέο δρόμο, καθώς δεν διέθετε θεσμικό προηγούμενο ή νομικό πλαίσιο επιστροφής. Γι’ αυτό, η σημερινή τελετή αποτελεί ιστορικό ορόσημο. Είναι η πρώτη φορά που η Πολωνία προχωρεί στον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών, παρανόμως εξαχθέντων από μια χώρα και τα οποία βρίσκονταν υπό την δική της επιμέλεια. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά εκ μέρους της ελληνικής κυβέρνησης, την πολωνική κυβέρνηση, την υπουργό Πολιτισμού Μάρτα Τσιενκόφσκα, καθώς και την προκάτοχό της Χάνα Βρουμπλέφσκα, και τις αρμόδιες αρχές, για την αποφασιστικότητά τους να υπερβούν νομικές και διοικητικές δυσκολίες, προκειμένου να φέρουν εις πέρας αυτή τη διαδικασία. Χωρίς την ισχυρή πολιτική βούληση και των δύο πλευρών, ο σημερινός επαναπατρισμός δεν θα είχε επιτευχθεί».
Από την πλευρά της η υπουργός Πολιτισμού της Πολωνίας Μάρτα Τσιενκόφσκα στον χαιρετισμό της είπε ότι «Περιμέναμε αυτή τη στιγμή εδώ και πολλά χρόνια και η αλήθεια είναι ότι χάρη στην κυρία υπουργό, το ζήτημα αυτό άρχισε να αντιμετωπίζεται ως προτεραιότητα στην Πολωνία, μόλις στις αρχές του 2024. Πρόκειται πράγματι για μια εξαιρετική περίπτωση, στην οποία ένα άλλο κράτος κάνει χρήση μιας ειδικής διαδικασίας που προβλέπεται στον πολωνικό νόμο, για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το έδαφος ξένων κρατών και βρίσκονται στην Πολωνία. Σήμερα, ζούμε μια ιστορική στιγμή. Χάρη στη στενή και αποφασιστική συνεργασία των δύο υπουργείων μας, στη συστηματική ενασχόληση των εμπειρογνωμόνων και ερευνητών, σε λιγότερο από δύο χρόνια, μπορούμε να παραδώσουμε σήμερα αυτό το αξιοσημείωτο κομμάτι της ιστορίας».
Η ιστορία των Ελληνικών Ιουδαϊκών Κειμηλίων
Σύμφωνα την ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης, αποθηκευμένα σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum», στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.
Το υπουργείο Πολιτισμού, σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος (ΕΜΕ), διεκδικεί, από το 2001, τον επαναπατρισμό των συγκεκριμένων κειμηλίων. Όμως, εξ αιτίας της έλλειψης συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στις χώρες προέλευσής τους, η διαδικασία υπήρξε ιδιαίτερα χρονοβόρα. Το επίσημο αίτημα προς την κυβέρνηση της Πολωνίας υπεβλήθη από το υπουργείο Πολιτισμού, τον Δεκέμβριο του 2024, τοποθετώντας μία εκκρεμότητα πολλών δεκαετιών σε προτεραιότητα, στην στρατηγική των επαναπατρισμών των μνημείων που είτε βίαια ή λαθραία έχουν εξαχθεί από την ελληνική επικράτεια.
Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται, μεταξύ άλλων, από:
- 46 λειτουργικά υφάσματα
- 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά)
- 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους
- 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών.
Ο επαναπατρισμός τους βασίζεται στην έρευνα, την τεκμηρίωση, την ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας, το 2022. Η επιστροφή των αντικειμένων ενθαρρύνθηκε από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO), έναν διεθνή οργανισμό που εκπροσωπεί την εβραϊκή κοινότητα στην ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων, που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Η επιστροφή της συλλογής στην Ελλάδα και η παράδοσή της από το υπουργείο Πολιτισμού στο Εβραϊκό Μουσείο αποτελεί τη φυσική κατάληξη μιας μακράς διαδρομής.
Στην τελετή παραλαβής παρευρέθησαν η πρέσβης της Ελλάδας στη Βαρσοβία Νίκη Καμπά, ο υφυπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας Βλαντισλάφ Μπαρτοσέφσκι, η Μαλγκορζάτα Ομιλανόφσκα-Κιλγιάντσικ π. υπουργός Πολιτισμού και διευθύντρια Βασιλικού Κάστρου Βαρσοβίας, ο γενικός διευθυντής του Υπουργείου Πολιτισμού της Πολωνίας Πιοτρ Ρίψον, ο διευθυντής του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου Βαρσοβίας Μισελ Τρέμπατς, ο πρόεδρος του Συνδέσμου Εβραϊκού Ινστιτούτου Πολωνίας Πιοτρ Βισλίτσκι, ο επίτιμος πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας Σαμουήλ Μάτσας, ο πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδας Μίκες-Σαμ Μοδιάνο, ο αντιπρόεδρος του ΕΜΕ Ερρίκος Αμπρανάβελ, η διευθύντρια Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς Σταυρούλα Φωτοπούλου και υπηρεσιακοί παράγοντες του ΥΠΠΟ και η Διευθύντρια του ΕΜΕ Ζαννέτ Μπαττίνου.
