Η τέταρτη Κυριακή του Τριωδίου, γνωστή ως Κυριακή της Τυρινής ή Τυροφάγου, είναι αφιερωμένη στη μνήμη της εκδίωξης των πρωτόπλαστων από τον Παράδεισο – σηματοδοτεί το πέρασμα από την αποκριάτικη χαρά στη νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής.
Για τον ποντιακό ελληνισμό η μέρα αυτή είχε ιδιαίτερο βάρος, γιατί οι περισσότεροι τηρούσαν αυστηρά τη νηστεία – άρα ήταν η τελευταία ευκαιρία για φαγοπότι και διασκέδαση.
«Εμπονέστια»: Το τελευταίο τραπέζι
Το ποντιακό έθιμο λεγόταν Εμπονέστια, από τη φράση «εμβαίνω εις την νηστείαν».
Την Κυριακή της Τυρινής οικογένειες και παρέες συγκεντρώνονταν γύρω από πλούσια τραπέζια ή έβγαιναν στην ύπαιθρο, τρώγοντας όλα τα αρτυμένα φαγητά που υπήρχαν στο σπίτι –κυρίως κρέατα και γαλακτοκομικά–, γιατί από την επόμενη ημέρα άρχιζε η αυστηρή αποχή.
Οι νεότεροι συνήθιζαν να παίρνουν τρόφιμα μαζί τους και να γλεντούν έξω στη φύση, ενώ το βράδυ οι παρέες ενώνονταν και το γλέντι συνεχιζόταν με τραγούδια και χορούς μέχρι τα μεσάνυχτα.
Όπως λέει και ποντιακό δίστιχο:
Τ’ εμπονέστια την βραδύν, καλόν κέφ’ είχαμ’ οι δυ’.
Το έθιμο που έγινε τραγούδι
Η ζωντανή μνήμη του εθίμου δεν περιορίζεται μόνο στη λαογραφία, αλλά περνά και στη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία.
Ο μουσικός Διογένης Αϊνατζής εμπνεύστηκε από αφηγήσεις της γιαγιάς του, Σοφίας Αϊνατζή, και έγραψε το τραγούδι «Τ’ εμπονέστια, που κυκλοφόρησε το 2022 στο CD Έναν γενέαν έφυεν (D Productions).
Όπως σημειώνει ο ίδιος στην περιγραφή του έργου του, η επιθυμία του να γνωρίσει περισσότερος κόσμος το όμορφο αυτό ποντιακό έθιμο ήταν η βασική ώθηση για τη σύνθεση. Η συζήτηση με τη γιαγιά του αποτέλεσε την καλύτερη πηγή έμπνευσης και αφορμή για να ανασύρει μνήμες και λεπτομέρειες της παράδοσης.
Η Καθαρά Δευτέρα στον Πόντο
Σε αντίθεση με άλλα μέρη του ελληνισμού, τα Κούλουμα ως υπαίθρια γιορτή δεν ήταν γνωστά στον Πόντο. Η Καθαρά Δευτέρα ήταν κυρίως ημέρα γενικής καθαριότητας και αυστηρής νηστείας.
Από νωρίς το πρωί οι γυναίκες ξεκινούσαν το καθάρισμα του σπιτιού, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στα μαγειρικά σκεύη. Έβραζαν νερό με στάχτη –την κατενή, όπως λεγόταν– και με αυτό το σταχτόνερο έπλεναν σχολαστικά χάλκινα, σιδερένια και ξύλινα σκεύη, ακόμη και όσα βρίσκονταν αποθηκευμένα σε ράφια και ντουλάπια.
Πίστευαν ότι το λίπος «εισχωρούσε» βαθιά στο ξύλο και δεν έφευγε εύκολα, γι’ αυτό και χρησιμοποιούσαν διαφορετικά κουτάλια και σκεύη για τη Σαρακοστή και διαφορετικά για τις αρτυμένες ημέρες.
Τα χάλκινα μετά το πλύσιμο τα έτριβαν με στεγνή στάχτη μέχρι να γυαλίσουν και τα τοποθετούσαν ξανά στα ράφια λαμπερά.
Το αυγό που «σφράγιζε» τη νηστεία
Υπήρχε και ένα συμβολικό έθιμο: την Καθαρά Δευτέρα, που λεγόταν και Σαχταροδευτέρα, έτρωγαν ένα αυγό λέγοντας:
Με τ’ ωβόν εβούλωσα το, με τ’ ωβόν θ’ ανοίγω ατό,
δηλαδή: Με το αυγό το έκλεισα, με το αυγό θα το ανοίξω – εννοώντας το κόκκινο αυγό του Πάσχα.
Η νηστεία θεωρούνταν σοβαρή υπόθεση πίστης. Σε ορισμένες περιοχές υπήρχαν άνθρωποι που δεν έτρωγαν τίποτα όλη μέρα και μόνο το βράδυ κατανάλωναν λίγο νηστίσιμο φαγητό, χωρίς λάδι. Όποιος δεν νήστευε κινδύνευε να χαρακτηριστεί ασεβής, γι’ αυτό ακόμη και οι πιο απρόθυμοι ακολουθούσαν τον κανόνα.
Τα περισσεύματα και οι φτωχές Τουρκάλες
Τα φαγητά που περίσσευαν από το αποκριάτικο τραπέζι δεν τα πετούσαν. Τα έδιναν σε φτωχές Τουρκάλες που γύριζαν στις ελληνικές συνοικίες για αυτό το λόγο.
Όταν έβλεπαν νοικοκυρά έλεγαν:
Κόγκεσου, αρτούχ’ μαρτούχ’ γιόκμου;,
δηλαδή: Γειτόνισσα, περισσεύματα δεν έχει;
Και οι Ελληνίδες σχολίαζαν μεταξύ τους χαριτολογώντας:
Σήμερον οι τουρξέδες α έχ’νε μπαϊράμ’,
δηλαδή: Σήμερα οι Τούρκοι θα έχουν γιορτή.
