Πώς συνδέεται ο ύμνος ενός προσφυγικού σωματείου-συμβόλου της Σμύρνης με τη διάσωση της ποντιακής λαλιάς στα φημισμένα σχολεία της Λιβεράς; Η απάντηση βρίσκεται στο πρόσωπο του Στέλιου Σπεράντσα (ή Σπεράντζα) που σε ηλικία μόλις 12-13 ετών έγραψε τον πρώτο ύμνο του Πανιωνίου, χρόνια πριν αφήσει ανεξίτηλο στίγμα στην εκπαίδευση του Πόντου. Για τον ευρύτερο μικρασιατικό ελληνισμό των αρχών του 20ού αιώνα, ο Σπεράντσας υπήρξε μια σπουδαία προσωπικότητα που από παιδί-θαύμα διένυσε μακρά διαδρομή και έγινε γιατρός, πανεπιστημιακός και λόγιος.
Ισορροπώντας σε όλη του τη ζωή ανάμεσα στην Ιατρική και τον καθαρό λυρισμό της Ποίησης, ο Στέλιος Σπεράντσας αποτελεί μια γοητευτική μορφή της αλησμόνητης πατρίδας που άφησε πίσω του σημαντική πνευματική κληρονομιά.
Η πορεία του ξεκινά από τη Σμύρνη, όπου γεννήθηκε το 1888. Αν και γιος φτωχών μεταναστών από τη Σίφνο, η Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης θα αποτελέσει το πρώτο του θερμοκήπιο γραμμάτων. Προτού καν ενηλικιωθεί, το όνομά του είχε ήδη αποκτήσει ειδικό βάρος στις εφημερίδες της Ιωνίας (Αρμονία, Αριστοτέλης, Νέα Σμύρνη), ενώ το 1901, με την έκδοση της συλλογής Ιάδες αύραι, σφράγισε την επίσημη είσοδό του στα ελληνικά γράμματα. Όμως, η μοίρα του θα τον οδηγούσε σύντομα μακριά από τα παράλια της Ιωνίας, στα ορεινά προπύργια του Πόντου, αποδεικνύοντας ότι η ελληνική παιδεία της Μικράς Ασίας είχε ενιαίους και αδιάρρηκτους δεσμούς.
Ο Πανιώνιος του
Ο Στέλιος Σπεράντζας συνδέθηκε στενά με την ιστορία του Πανιωνίου Γυμναστικού Συλλόγου Σμύρνης, καθώς υπήρξε ο στιχουργός των δύο πρώτων ύμνων του σωματείου. Το 1900 ο Πανιώνιος προκήρυξε επίσημο διαγωνισμό για τη σύνθεση του ύμνου του σωματείου. Βασικός όρος της προκήρυξης αυτής ήταν ο ύμνος να γραφεί υποχρεωτικά «στην αρχαΐζουσα».
Την κριτική επιτροπή για την επιλογή του κατάλληλου ποιήματος αποτέλεσαν τρεις κορυφαίοι Αθηναίοι λόγιοι της εποχής: ο Γεώργιος Μιστριώτης, ο Νικ. Καζάζης και ο Αριστομένης Προβελέγγιος.
Με ομόφωνη απόφαση της σπουδαίας αυτής επιτροπής, το πρώτο βραβείο απονεμήθηκε σε ένα ποίημα που είχε υποβληθεί με το ψευδώνυμο «Απηλιώτης».
Πίσω από το ψευδώνυμο αυτό κρυβόταν ο Στέλιος Σπεράντζας, ένας νεαρός τότε μαθητής μόλις 12-13 ετών, ο οποίος εξέπληξε τους πάντες με το ταλέντο του και τη γλωσσική του επάρκεια.
Το πρώτο μέρος του ιστορικού αυτού ύμνου, που αποτελεί μνημείο της αθλητικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Σμύρνης, παρατίθεται αυτούσιο:
Φαιδραί διαλάμπουν και αύθις ημέραι,
Εικόνες των πάλαι ποτέ ημερών,
Το μήκος παρήλθε των χαύνων αιώνων,
Παρήλθον τα σκότη νυκτών παγερών.
Ω, χαίρε, του Ψάλτου γενέτειρα,
χαίρε, σεμνής Ιωνίας περίδοξος γη.
Και πάλιν ο μέγας αγών των προγόνων
τιμάς επιζήλους προς σε χορηγεί.
Η νεολαία, αιώνας τώρα,
Μαραινομένην εις ληθαργίαν,
Ηγέρθη πάλιν με προθυμίαν, ζητεί το κλέος και την αλκήν
και της υγείας ποθεί τα δώρα
εις γυμνασίαν αρμονικήν.
Ευσταλής και θερμή συνελθούσα
Εις αμίλλης τον θείον βρασμόν,
Ομοφρόνως στερρόν καταρτίζει
Πανιώνιον αύθις δεσμόν.
Τρεις δεκαετίες αργότερα, το 1931, ο ώριμος πλέον επιστήμονας και λογοτέχνης επέστρεψε στις ρίζες του. Συνεργαζόμενος με τους κορυφαίους συνθέτες Αλέξανδρο Παναγιωτόπουλο και Διονύσιο Λαυράγκα, χάρισε στον Πανιώνιο τον δεύτερο ύμνο του, γεφυρώνοντας τη χαμένη αίγλη της Σμύρνης με τη νέα πραγματικότητα του συλλόγου στην Αθήνα.
Πώς βρέθηκε στον Πόντο
Ο Μικρασιατικός Σύλλογος αναγνωρίζοντας τις ικανότητές του ανέλαβε να στηρίξει τις σπουδές του. Ο Σπεράντζας πρώτευσε στους διαγωνισμούς και μετακόμισε στην Αθήνα για να σπουδάσει στην Ιατρική Σχολή. Στο τρίτο έτος των σπουδών του, αναγκάστηκε να διακόψει προσωρινά τη φοίτηση για βιοποριστικούς λόγους. Αναζητώντας εργασία, βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου η Σχολική Εφορία των Λιβεριτών διέκρινε τις ικανότητές του και του πρότεινε να αναλάβει καθήκοντα δημοδιδασκάλου στον Πόντο.
Η Λιβερά του Πόντου διέθετε λαμπρά και φημισμένα εκπαιδευτήρια, στα οποία περιλαμβανόταν πλήρης 7τάξια Αστική Σχολή (στην οποία το 1909 προστέθηκε και η Α΄ Γυμνασίου). Σε αυτό το περιβάλλον, το σχολικό έτος 1907-1908, ο εικοσάχρονος φοιτητής Στέλιος Σπεράντζας ανέλαβε τη διεύθυνση των σχολείων.
Η παρουσία του εκεί υπήρξε σύντομη αλλά επιδραστική. Το 1908-1909, το κίνημα των Νεοτούρκων και η ανατροπή του Σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ άλλαξαν βίαια τις ισορροπίες. Η νέα αντιχριστιανική πολιτική βρήκε τον Σπεράντζα στην πατρίδα του κατά τη διάρκεια των σχολικών διακοπών. Οι τουρκικές Αρχές του απαγόρευσαν την έγκαιρη επιστροφή, και όταν τελικά κατάφερε να φτάσει στη Λιβερά με έναν μήνα καθυστέρηση, η Σχολική Εφορία –πιεσμένη από τις ανάγκες των μαθητών– είχε ήδη διορίσει στη θέση του τον έμπειρο Πόντιο δάσκαλο Αριστείδη Χλωρίδη.
Αυτή η αναγκαστική αποχή από τα διδακτικά καθήκοντα αποδείχθηκε ευλογία για την ποντιακή παιδεία. Ο Σπεράντζας βρήκε τον χρόνο να ολοκληρώσει ένα έργο μοναδικής αξίας. Κατά τη διάρκεια της θητείας του, συνέγραψε ένα πρωτοποριακό μαθητικό βιβλίο Φυσικής Ιστορίας (Ζωολογίας και Βοτανικής). Το επαναστατικό στοιχείο του βιβλίου ήταν ότι δίπλα στις επίσημες επιστημονικές ονομασίες των ζώων και των φυτών, ο Σπεράντζας κατέγραψε και τις αντίστοιχες ονομασίες στο ποντιακό γλωσσικό ιδίωμα, διασώζοντας την τοπική ορολογία μέσα σε ένα ακαδημαϊκό εγχειρίδιο.
Η επιστροφή στην Αθήνα
Όταν οι συνθήκες το επέτρεψαν ο Σπεράντσας γύρισε στην Αθήνα για να τελειώσει τις σπουδές του. Το 1915 αναγορεύτηκε σε διδάκτορα της Ιατρικής. Μετά από μια επταετή θητεία ως ακτινολόγος στον Ελληνικό Στρατό και έχοντας διατελέσει διευθυντής στα κρατικά αντιφυματικά ιατρεία, μετέβη στο Παρίσι. Εκεί εξειδικεύτηκε στην Ορθοδοντική, έναν κλάδο σχεδόν άγνωστο τότε στην Ελλάδα.
Το 1933 έγραψε ιστορία στην ελληνική ιατρική, καθώς εξελέγη ο πρώτος τακτικός καθηγητής του νεοσύστατου τμήματος Ορθοδοντικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, θέση την οποία υπηρέτησε μέχρι το 1952, προτού αναλάβει τη Διεύθυνση της αντίστοιχης σχολής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Το ογκώδες σύγγραμμά του Ορθοδοντική αποτελεί το πρώτο θεμελιώδες βιβλίο του κλάδου στη χώρα μας, ενώ οι μελέτες του για τους κινδύνους των ακτίνων Χ και του ραδίου υποβλήθηκαν μέχρι και στην Κοινωνία των Εθνών.
Η Ποίηση ήταν καταφύγιο
Αν και επιστήμονας με περγαμηνές και ιδιαιτέρως προσγειωμένος, ο λυρισμός του κάλπαζε. Τιμήθηκε με 12 ποιητικά βραβεία (μεταξύ των οποίων και από την Ακαδημία Αθηνών) και υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Εθνικής Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών, καθώς και ο πρώτος πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Ιατρών Λογοτεχνών.
Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι έγραψε τα ποιητικά έργα Ιάδες Αύραι (1901), Ψηφιδωτά (1920), Ορφικός Λόγος (1952) και Λάλον ύδωρ (1959). Θεωρείται ένας από τους θεμελιωτές της παιδικής Λογοτεχνίας. Έγραψε τα βιβλία Παιδικές Ψυχές, Σαν τα πουλιά (1925) και Μικρές φωνές (1953). Συνέθεσε ιστορικές μελέτες (όπως το έργο για τους Έλληνες γιατρούς λογοτέχνες), θεατρικά έργα, καθώς και τα λιμπρέτα για έξι μελοδράματα (όπως η Κασσιανή και η Μαύρη πεταλούδα).
Ο Στέλιος Σπεράντσας πέθανε το βράδυ της 6ης Ιουνίου 1962 νικημένος από σοβαρή ασθένεια.
Πόπη Παπαγεωργίου
Πηγές
• Εφημερίδα Αμάλθεια Σμύρνης, φύλλο της 26ης Μαρτίου 1901.
• Μικρασιατικά Χρονικά, Σύγγραμμα Περιοδικόν εκδιδόμενον υπό του Τμήματος Μικρασιατικών Μελετών της Ενώσεως Σμυρναίων, Αθήνα.
• Ποντιακή Εστία, Μηνιαίο Λαογραφικό και Ιστορικό Περιοδικό Σύγγραμμα, Θεσσαλονίκη.
• Ιστορικόν Αρχείον Πανιωνίου Γυμναστικού Συλλόγου Σμύρνης, Αθήνα.
• Μητρώον Ελλήνων Επιστημόνων και Καθηγητών Πανεπιστημίου Αθηνών, Τόμος Οδοντιατρικής και Ιατρικής Σχολής, Αθήνα.
• Ανέστης Παπαδόπουλος, Αναμνήσεις και νοσταλγήματα από τον Πόντο μας «Τραπεζούντα-Ματσούκα-Αργυρούπολη» (1962), ιδιωτ. έκδοση.
