«Όσοι βρίζουν την καταχνιά, θα τους κατουρήση τα μουστάκια»! Αυτή είναι σίγουρα μια από τις πιο αστείες δεισιδαιμονίες που κατέγραψε ο σπουδαίος Σανταίος εκπαιδευτικός, λαογράφος και ιστορικός Μιλτιάδης Νυμφόπουλος.
Αγελάδες, ποντίκια, δράκοι και γάτες, μωρά και μητέρες, ζωντανοί και νεκροί, και φυσικά το κακό μάτι, όλοι και όλα έχουν τη θέση τους στις «Προλήψεις και δεισιδαιμονίες της Σάντας».
Τις αντιγράψαμε (και τις 102) από το σημαντικότερο ίσως έντυπο για τον πολιτισμό και την ιστορία του Πόντου (μαζί με την Ποντιακή Εστία, φυσικά), το Αρχείον Πόντου της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, και συγκεκριμένα από τον 15ο τόμο, ο οποίος κυκλοφόρησε το 1950 (σ. 245-251).
1. Άμα παχύνη μια αγελάδα, διατρέχει τον κίνδυνο να βασκαθή και πρέπει να φάγη άλας γυτεμένον (ξορκισμένο). Το αλάτι πρέπει να το ξορκίσουν αυτοί που ξέρουν από μάγια. Εκεί που θα ξορκίσουν το αλάτι, είναι ανάγκη να το περιφέρουν τρεις φορές επάνω στη ράχη της αγελάδας και ύστερα να της δώσουν να το φάη για να ιδή προκοπή.
2. Όταν κανένα παιδί καταντά ραχιτικό, παίρνουν από εφτά βρύσες νερό, λούζουν πολλές φορές το παιδί μ’ αυτό και το κάνουν καλά.
3. Το αντρόγυνο, που δεν του στέκεται παιδί, παίρνει από σαράντα μονοστέφανα λίγα ασημικά, κάνει μ’ αυτά ασημένιο φυλαχτό και μόλις γεννηθή νέο παιδί, βάζει στο λαιμό του το φυλαχτό και δεν το βγάζει ποτέ.
4. Όταν περνά κηδεία από ένα δρόμο, τα μωρά τα περνούν στην επάνω πλευρά του δρόμου για να σταθούν ψηλότερα απ’ τον νεκρό, αλλιώς μπορεί να στοιχειωθούν. Αν τύχη να στοιχειωθούν, φέρνουν χώμα απ’ τον τάφο του νεκρού εκείνου για να τα λούσουν μ’ αυτό.
5. Δεν μπαίνει στο σπίτι αζύγιστο κρέας, γιατί το μωρόν πατίεται (γίνεται ραχιτικό). Αν τύχη να γίνη ραχιτικό το παιδί, το λούζουν τρεις φορές με ένα κομμάτι αζύγιστο κρέας η το βάζουν επάνω στο πτώμα ζώου σφαγμένου και λεν κάμποσες φορές «επάτεσες με, πατώ σε».
6. Στη λεχώνα επί σαράντα μέρες δεν επιτρέπεται να πατήση σε ξένο σπίτι, γιατί θα πλημμυρήση το σπίτι από ποντίκια.
7. Φλούδια σπασμένων αβγών δε ρίχνονται στη φωτιά, γιατί οι κόττες δε μπορούν πια να γεννήσουν αβγά.
8. Μόλις βασιλέψη ο ήλιος, δε δίνουν σε κανέναν ξένο απ’ το γάλα της αγελάδας τους, γιατί θα στεγνώσουν τα μαστάρια της.
9. Εκεί που δίνουν απ’ το γάλα της αγελάδας τους σε κάποιον, ρίχνουν αναμμένα κάρβουνα μέσ’ στο γάλα για να μη βασκαθή η αγελάδα τους.
10. Αν κανένα παιδί είναι ραχιτικό, το καθίζουν επάνω σε μια πέτρα βαθιά χωμένη στη γη κι ασάλευτη κατά την πρώτη μέρα του Πάσχα, κατόπι το φιλούν και το χαιρετίζουν με το «Χριστός ανέστη». Προσέχουν όμως τότε να μη χαιρετήσουν κανένα άλλον.
11. Σε νεογέννητο παιδί δε δίνεται το όνομα πεθαμένου αδερφιού του. Στο νεογέννητο δίνεται το όνομα του παππού, μα αν τύχη να πεθάνη το παιδί αυτό, δεν δίνεται το όνομα του παππού σε κανένα άλλο παιδί.
12. Φυλάγονται όλες οι Τετάρτες και Παρασκευές και όλες οι νηστείες της χρονιάς για να μην κόβεται η ευλογία του σπιτιού.
13. Όσοι κακολογούν τους παπάδες του χωριού τους, μπορεί να τους πιάση η κατάρα τους.
14. Όσοι αγγίζουν τοις γυναίκες τους τοις Κυριακές και γιορτές, τα παιδιά τους μπορεί να γίνουν ραχιτικά, ελαττωματικά.
15. Στοιχειώνεται ένα παιδί, άμα ρίχνουν τα ούρα του κάτω από τοις ρούχτες.1 Και οι μεγάλοι ακόμα αν συμβαίνη να κατουρήσουν την νύχτα στοις ρούχτες, λεν πως μπορεί να χαλάση το τραπέζι που βάζουν εκεί την νύχτα τα ξωτικά και τότε αλλοίμονό τους! Αν παρουσιάζεται όμως ανάγκη να κατουρήση κανένας μεγάλος στοις ρούχτες, τότε πρέπει να φτύση με κρότο πριν κατουρήση για να το πάρουν χαμπάρι τα ξωτικά και να παραμερίσουν με το τραπέζι τους.
16. Δε δείχνονται τα μωρά στοις ξένες γυναίκες, γιατί θα τύχη κάποια απ’ αυτές να ‘χη βλαβερό μάτι και θα βασκαθή το μωρό.
17. Όσοι παινεύουν τοις αγελάδες τους δεξιά κι αριστερά κινδυνεύουν να ιδούν τοις αγελάδες τους να βασκαθούν και να στεγνώσουν τα μαστάρια τους.
18. Σαν βγουν τα ψωμιά απ’ τον φούρνο, δίδουν από ένα κομμάτι ζεστό σε κείνους που θα βρεθούν κοντά για να μην τους φαν τα φίδια.
19. Αν κάποια γγαστρωμένη ζητήση κάτι τρόφιμο, της το δίνουν, γιατί πάγει για την ψυχή των πεθαμένων τους.
20. Σαν παν στην εκκλησιά, ανάβουν πολλά κεριά, ένα για την υγεία τους, ένα για τους πεθαμένους τους και κάμποσα για τα παιδιά τους, σταυρώνουν όμως τότε τα κεριά στα πρόσωπα των παιδιών τους και ύστερα τ’ ανάβουν.
21. Οι γγαστρωμένες προσέχουν να μην σκοτώσουν κανένα φίδι για να μη συμβή κανένα κακό στον καρπό της κοιλιάς τους.
22. Όσοι βρίζουν την καταχνιά, θα τους κατουρήση τα μουστάκια.
23. Η γγαστρωμένη σαν φτάση στον πέμπτο μήνα της, να μην κοιτά τους γαιδάρους στο πρόσωπο, γιατί θα μακραίνουν τ’ αφτιά του παιδιού της.
24. Σαν αστράφτη και βροντά, πρέπει να κάνη κανείς το σταυρό του και να παρακαλέση την Παναγιά, γιατί αλλιώς θα του πέση τ’ αστροπελέκι.
25. Τους μάντεις να μην τους αποκαλέση κανείς λαοπλάνους κι αγύρτες, γιατί αυτοί είναι τετραπέρατοι, ξέρουν τι έχεις στο μυαλό σου, ξέρουν το μέλλον σου, ξέρουν τα επάνω γης και κάτω γης και άμα τους κακολογήση κανείς η σκεφθή κακό γι’ αυτούς, θα πάθη κακό.
26. Σε γγαστρωμένη δεν επιτρέπεται να γυρνά αδράχτι με μαλλί κατά τοις Κυριακές και γιορτές, γιατί μπορεί να γεννήση γιο στραβοπόδη.
27. Οι Τούρκοι που βλέπομε στον ύπνο μας είναι άγιοι, μα οι παπάδες είναι διαβόλοι.
28. Διαβόλοι είναι και οι Εβραίοι που ρουφούν το αίμα των χριστιανοπαίδων.
29. Διαβόλοι είναι και οι Αρμένιοι που μουρτάρουν το φαγεί σου με την βρώμικη κυψελίδα του αφτιού τους.
30. Άμα έχη κανείς λόξυγγα, θα προσθέση στο μπόγι του μία σπιθαμή.
31. Στο ματόφυλλό μας αν φυτρώση κριθαρίτσα, θα πλουτήσωμε.
32. Όταν έρθη βλογιά, δεν βράζουν τσάγι και δεν ανάβουν σόμπα, γιατί ζεματίζεται η βλογιά και θανατώνει τον άρρωστο.
33. Ο λύκος δένεται με το διάβασμα και δεν μπορεί να φάγη τοις αγελάδες που πλανώνται μέσ’ στα δάση.
34. Πρώτη Αυγούστου δεν μπαίνουν στον λαχανόκηπο, γιατί καταστρέφονται τα λαχανικά απ’ τοις κάμπιες κι απ’ τοις αρρώστιες.
35. Την πρώτη του Σεπτέμβρη αν πατήση ξένος στο σπίτι τους, θα πάθουν κακό.
36. Την ημέρα της σποράς πρέπει να ‘χη νέο φεγγάρι, γιατί αλλιώς το χωράφι δε θα ‘χη προκοπή.
37. Την Σαρακοστή δεν πρέπει κανείς ν’ αγγίξη τη γυναίκα του, γιατί όχι μόνον κολάζεται, μα και τα παιδιά του θα γίνουν τσακπίνικα και ιδιότροπα.
38. Σαν πάγη κανείς να παντρευτή, πρέπει να πρωτομπή στο σπίτι της νύφης με το δεξί πόδι.
39. Πρέπει να κάνη κανείς παντού το σταυρό του σα Χριστιανός που είναι για να μην τον πειράξουν τα στοιχειά. Το πρωί που θα βγη έξω να κάνη το σταυρό του και να πη «Κύριε ημών Ιησού Χριστέ».
40. Στον φούρνο που θα ρίξη κανείς ψωμιά και μετά που θα κλείση την πόρτα του ας κάνη με το φτυαράκι του φούρνου το σημείο του σταυρού απέξω χτυπώντας το φτυαράκι σε τέσσερα σημεία της πόρτας, έτσι που να μην μπορέση να χώση ο διάβολος την ουρά του εκεί.
41. Εκεί που τελειώνει κανείς το άρμεγμα της αγελάδας είναι ανάγκη να κάμη με το δεξί του χέρι επάνω στη ράχη της το σημείο του σταυρού για να μη βασκαθή.
42. Στοις γειτόνισσες που φέρνουν παραμόνα2 τοις επιστρέφουν τα πιάτα άπλυτα για να μη γίνη το μωρό τους λιχούδικο.
43. Είναι απαραίτητο να διαβάση ο παπάς την ευχή της λεχώνας. Αν δεν έρθη ο παπάς να διαβάση, θα μείνουν μουρτάτοι και η λεχώνα και όλο το σπίτι.
44. Εκεί που φταρνίζεται κανείς του λεν «γεια σου». Έτσι μπορεί ν’ αποφύγη τον κίνδυνο που τον περιμένει.
45. Αν φορέση κανείς τοις κάλτσες του ανάποδα, θα πάθη κακό.
46. Αν τρομάξη κανείς απ’ τον νεκρό, θα κάνη αγιασμό επάνω στον τάφο του για να γίνη καλά.
47. Άμα ένα παιδί δε μπορεί να μιλήση, το παν σε κανένα μοναστήρι και εκεί γυρίζουν τρεις φορές τα κλειδιά της εκκλησίας του μοναστηριού στο στόμα του για να μπορέση να μιλήση.
48. Αν φαν τα παιδιά ψωμί με καμένη φλούδα, θα κοκκινίσουν τα μάγουλά τους.
49. Αν κάτσουμε κλώσσα τη Δευτέρα, θα βγουν όλα τα πουλλιά ζωντανά, γιατί η Δευτέρα είναι χαϊρλίδικη μέρα.
50. Στο μέρος που πέφτει κανείς και χτυπάει άσχημα, γυρνά και φτύζει πίσω του τον διάβολο για να μην ξαναπέση στο ίδιο μέρος.
51. Όταν χορεύη το δεξί μάτι ή όταν βουίζη το δεξί αφτί, θα πεθάνη κάποιος συγγενής, όταν όμως χορεύη το αριστερό μάτι ή βουίζη το αριστερό αφτί, θα πεθάνη κάποιος ξένος.
52. Όσες γυναίκες δε ζουν τα παιδιά τους ζυγίζουν κάθε τους νεογέννητο και ίσο με το βάρος τους κερί αφιερώνουν σε άγιο.
53. Σ’ όλο το δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων γυρνούν την νύχτα στους δρόμους οι κοντολόζ’ (καλλικάντζαροι). Αυτοί πειράζουν εκείνους που γυρίζουν αργά τη νύχτα σπίτι τους.
54. Η έγκυα γυναίκα δεν πρέπει να ράψη κουμπιά του σακκακιού, γιατί θα ράβεται το μωρό μέσα της και θα κακοπάθη.
55. Το συνοικέσιο του μελλόνυμφου πρέπει να παρθή την παραμονή της στέψης του και ώσπου να στεφανωθή ο μελλόνυμφος, είναι αμαρτία να πιάση δουλειά.
56. Ασαράντιστη γυναίκα να μην αγγίξη τ’ αβγά της κλώσσας, που θα βγούν πουλλιά, γιατί θα στοιχειωθούν.
57. Σε μερικά ακατοίκητα σπίτια εμφωλεύει Αράπης και είναι ανάγκη οι γειτόνοι να καλέσουν τον παπά να κάνη αγιασμό στα σπίτια τους.
58. Αν κανένα παιδί βγάζη τη γλωσσίτσα του έξω, αυτό θα πη πως σκότωσε κανένα φίδι.
59. Τα παιδιά δεν πρέπει να ρίξουν στη φωτιά ούτε στην αυλή τα βγαλμένα τους δόντια, γιατί υπάρχει κίνδυνος να μην ξαναφυτρώσουν δόντια διαμάντια.
60. Η βρώμα της μάλλινης κλωστής που καίγεται στη φωτιά ωφελεί στην υγεία.
61. Αν ο Γενάρης αρχίση Σάββατο, θα έχη σάβανα πολλά, δηλ. πεθάνουν πολλοί.
62. Δεν είναι καλό να κάθεται κανείς και μετρά κάθε ώρα και στιγμή τ’ αγόρια του.
63. Αν κάποια νύφη είναι μαλωμένη με τους γειτόνους της, δε μπορεί να γεννήση εύκολα.
64. Την εβδομάδα της Λαμπρής δε σπέρνουν, γιατί είναι κούφια αυτή η εβδομάδα και δεν προκόβει το χωράφι.
65. Σαν κακιώνη η αγελάδα και δε δίνη γάλα, γεμίζουν μια μπουκάλα με το γάλα της, αγοράζουν και δυο κεριά κι όλα μαζύ τα στέλνουν στην εκκλησία, όπου μένουν μία νύχτα. Την άλλη μέρα ανάβουν τα κεριά, χύνουν λίγες σταγόνες γάλα απ’ τη μπουκάλα στο πάτωμα της εκκλησίας, το επίλοιπο γάλα το φέρνουν σπίτι για ν’ αλείψουν μ’ αυτό την αγελάδα και τότε γίνεται καλά αυτή.
66 Την ημέρα του Άη Λια λιάζουνε τα ρούχα τους.
67. Οι κόττες όταν τρων φασόλια, γίνεται ακρίβεια.
68. Της Μεσοπεντηκοστής άμα δουλέψη κανείς στο χωράφι, θα φαγωθή το χωράφι του από τα ποντίκια.
69. Όταν σπάση κανένα γυαλένιο πιάτο, αποσοβείται το κακό που ήταν να βρη την οικογένεια.
70. Σαν βαφτίση ο παπάς το παιδί, πρέπει ν’ αλείψη με λάδι το πρόσωπό του για να γίνη ντροπαλό και φρόνιμο.
71. Οι γάτες που απομακρύνονται απ’ το σπίτι και χάνουν το δρόμο τους ρωτάν τοις πέτρες και τα δέντρα, βρίσκουν το δρόμο και ξαναγυρίζουν σπίτι.
72. Ο δράκος έχει στο κεφάλι του ένα πιάτο, το γεμίζει νερό και το πίνει, και το νερό που περισσεύει, άμα το ρίξη στην αυλή, γίνεται χρυσός.
73. Τα Φώτα το βράδυ που αγιάζονται τα νερά, όλα τα δέντρα του κόσμου κλίνουν τοις κορφές τους στα νερά και πίνουν.
74. Αν τα λαχανόσπορα είναι παλαιά και δεν φυτρώνουν, τα περνούν μέσα απ’ την τρύπα σφοντυλιού και τότε φυτρώνουν.
75. Τα Φώτα το βράδυ ανάβουν δώδεκα κεριά για τους πεθαμένους.
76. Άμα κανείς δη άσχημο όνειρο για τα παιδιά, κρατάει το ζεστό φαεί μακριά απ’ τα παιδιά για να μην καούν.
77. Δεν είναι καλό να τρίζη το παιδί τα δόντια του την ώρα που κοιμάται.
78. Την πρώτη μέρα της Σαρακοστής ό,τι καιρό κάνει, τέτοιο καιρό θα κάνη και το Πάσχα.
79. Το σκυλλάκι θα γίνη αυστηρό, αν το θηλάση κάποια γυναίκα.
80. Αν φάγη ο ποντικός κανένα ρούχο, αυτό φανερώνει πως κάτι κλέψανε απ’ το σπίτι.
81. Είναι αμαρτία να ρίξη κανείς στο αποχωρητήριο τη στάχτη της σόμπας.
82. Αν κάποια γυναίκα έχη τέρτ’ (ντέρτι, ψυχική πάθησι), κόβουν πανί απάνω απ’ το κεφάλι της και γίνεται καλά.
83. Η δαμασκηνιά για να φέρη καρπό, πρέπει την Μεγάλη Παρασκευή να την φοβερίση κανείς με το κόψιμο.
84. Το διάσιμο του πανιού που υφαίνομε αν μείνη στην αύριο, κάθεται ο διάβολος απάνω στο πανί.
85. Βάζουν αλάτι κρυφά στο κεφάλι έγκυας γυναίκας και προσέχουν, αν ξύση το κεφάλι της, θα κάνη αγόρι, αν ξύση το πόδι της, θα κάνη κορίτσι.
86. Αν ένας μουσαφίρης κάθεται πολλή ώρα, ρίχνουν κρυφά αλάτι πίσω από την καρέκλα του και τότε φεύγει.
87. Όσα παιδιά γεννιούνται μέσα σε κάποιο χώρο που χρησιμοποιήθηκε για εκκλησία, δε μπορούν να ζήσουν.
88. Αν πουλήση κανείς καμμιά αγελάδα του, όλα τα μοσχάρια της μάντρας του θα γεννηθούν αρσενικά.
89. Αν καμμιά γυναίκα μέρα μεσημέρι βλέπη φαντάσματα, δηλ. βλέπη γυναίκες και κορίτσια μ’ αλλόκοτη μορφή να της προσφέρουν φουντούκια και μήλα, να χορεύουν αλλόκοτα μπροστά της και ξαφνικά να εξαφανίζωνται, αυτό σημαίνει πως τα ξωτικά πάνε μαζύ της καλά, πνίγουνε όμως ένα από τα παιδιά της.
90. Όταν κορίτσι τρώγη πεσμένες ράγες σταφυλιού, θα πεθάνη η μητέρα του.
91. Δεν ζουν τα παιδιά του νοικοκύρη, του οποίου το σπίτι είναι στοιχειωμένο.
92. Δεν συνοδεύει κανείς την κηδεία του πρώτου παιδιού του, γιατί αλλιώς θα πεθάνουν όλα τα παιδιά του.
93. Σαν ψειριάση μια αγελάδα, την αλείφουν με υδραργυραλοιφή Τετάρτη μέρα και της λεν «άναυα ας σην ψη σ’ άλλο ψη να μη κολλίεται απάν-ι-σ» (πέρα από την ψυχή σου άλλη ψυχή να μην ριζώση απάνω σου).
94. Όσοι έχουν πόνους, ας πέσουν ανάσκελα όταν φωνάζουν οι βατράχοι, θα περάσουν οι πόνοι τους.
95. Στους γάμους άμα έρθουν να περάσουν γαμπρός και νύφη εμπρός από ένα νεόχτιστο σπίτι, οι μαστόροι καρφώνουν δύο καρφιά και λεν «αούτο ας έν’ για τον γαμπρόν κι αούτο ας έν’ για τη νύφεν» (αυτό ας είναι για το γαμπρό κι αυτό για τη νύφη). Κι αλήθεια τότε δένεται το ζευγάρι και δεν γεννοβολά. Αργότερα οι μαστόροι άμα ξεκαρφώνουν τα καρφιά, τότε γαμπρός και νύφη είναι εν τάξει.
96. Στα Τούρκικα μνήματα έχει βρικόλακες που σαν άσπρα σκυλλιά σε ακολουθούν. Όσοι καλοδέχονται το σκυλλί και το παν σπίτι τους, το άλλο πρωί στην κόχη που έβαλαν το σκυλλί θα βρουν έναν Τούρκο πεθαμένο. Οι Χριστιανοί δε βγαίνουν βρικόλακες, γιατί είναι βαφτισμένοι.
97. Οι άντρες δεν παν στην εκκλησία, όταν συμβαίνη ν’ αγγίξουν τοις γυναίκες τους, γιατί κολάζονται.
98. Είναι αμαρτία να βράζουν το γάλα της αγελάδας χωρίς να ρίξουν μέσα και λίγο νερό.
99. Είναι αμαρτία να φάγη η γάτα από το πρωτόγαλα της αγελάδας.
100. Οι κακοί γαβγίζουν, όταν ξεψυχούν.
101. Κόβονται τα μαλλιά του αγοριού, όταν συμπληρώση δώδεκα μήνες. Αλλιώς θα πάθη κακό.
102. Όποιος φυλάγει μαζί του ένα κομμάτι απ’ τον τίμιο σταυρό δεν παθαίνει κανένα κακό.
Μιλτιάδης Νυμφόπουλος
δημοδιδάσκαλος
