Μια μικρή μάχη με δραματικές συνέπειες ήταν η Μάχη του Βαφέως, καθώς μετά την ήττα τους από τον οθωμανικό στρατό στις 27 Ιουλίου 1302, οι Βυζαντινοί έχασαν τον έλεγχο της υπαίθρου της Βιθυνίας, αποσυρόμενοι στα οχυρά τους, τα οποία απομονωμένα έπεφταν ένα-ένα.
Η ήττα πυροδότησε μια μαζική έξοδο του χριστιανικού πληθυσμού από την περιοχή (που ήδη λόγω των επιθέσεων των Τουρκομάνων ήταν πολύ πιο αραιοκατοικημένη), και επιτάχυνε το τέλος της βυζαντινής παρουσίας στη Μικρά Ασία.
Ιστορικό πλαίσιο
Η αποδυνάμωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τα σοβαρότατα προβλήματα που είχαν οι Σελτζούκοι στα ανατολικά με τους Μαμελούκους, και κυρίως τους Μογγόλους, ήταν οι βασικοί παράγοντες που βοήθησαν στην άνοδο των διαφόρων τουρκικών μπεηλικίων στη Μικρά Ασία – εξελίχθηκαν σε κάτι που έμοιαζε με ανεξάρτητα κρατίδια και πριγκιπάτα.
Ένα από αυτά τα μπεηλίκια ήταν το Σογούτ που ιδρύθηκε από τον Ερτογκρούλ στην κοιλάδα του ποταμού Σαγγαρίου περί το 1275. Όταν εκείνος πέθανε το 1281, τον διαδέχτηκε ο γιος του Οσμάν (ή Οθμάν) ο οποίος τις επόμενες δύο δεκαετίες εξαπέλυσε μια σειρά επιδρομών στη βυζαντινή Βιθυνία, εκμεταλλευόμενος το κενό εξουσίας εκεί.
Το 1299 ο Οσμάν Α’ αυτοανακηρύχθηκε ανεξάρτητος ηγεμόνας. Το γεγονός αυτό θεωρείται η απαρχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το νέο δυναμικό σουλτανάτο προσέλκυσε και ενσωμάτωσε κατάλοιπα από τους Σελτζούκους και άλλα μουσουλμανικά κρατίδια. Μέχρι το 1301, οι Οθωμανοί δυνάμωσαν τόσο που έφτασαν να πολιορκούν τη Νίκαια, την πρώην αυτοκρατορική πρωτεύουσα, και να παρενοχλούν την Προύσα. Οι τουρκικές επιδρομές απειλούσαν επίσης το λιμάνι της Νικομήδειας με πείνα, καθώς λυμαίνονταν την ύπαιθρο εμποδίζοντας τη συλλογή της συγκομιδής (επιπλέον εκείνη την εποχή υπήρχε λιμός στην αυτοκρατορία, για διαφόρους άλλους λόγους).
Για να αντιμετωπίσει αυτήν την απειλή, την άνοιξη του 1302 ο γιος του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β’ Παλαιολόγου και συναυτοκράτορας Μιχαήλ Θ’ εξεστράτευσε προς το νότο φτάνοντας μέχρι τη Μαγνησία του Μαιάνδρου (κοντά στην Έφεσο, νότια της Σμύρνης).
Οι Τούρκοι, φοβούμενοι το σχετικά μεγάλο σχετικά βυζαντινό στράτευμα, απέφευγαν να δώσουν μάχη. Ο Μιχαήλ επιδίωξε τη σύγκρουση μαζί τους, όμως δεν τα κατάφερε καθώς οι στρατηγοί του αποδείχθηκαν κατώτεροι των περιστάσεων. Οι Τούρκοι διαπιστώνοντας την ανικανότητα στη διοίκηση των Βυζαντινών, αναθάρρησαν και επανέλαβαν τις επιδρομές, εγκλωβίζοντας τον Μιχαήλ στη Μαγνησία.
Έτσι το στράτευμά του διαλύθηκε χωρίς μάχη, καθώς οι ντόπιοι στρατιώτες έφυγαν για να υπερασπίσουν τα σπίτια τους, όπως έκαναν και οι Αλανοί μισθοφόροι για τις οικογένειές τους στη Θράκη.
Ο Μιχαήλ αναγκάστηκε να αποχωρήσει άπραγος μέσω θαλάσσης, ακολουθούμενος από ένα ακόμη κύμα προσφύγων.
Η Μάχη του Βαφέως
Ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β’ Παλαιολόγος έστειλε ξανά μια βυζαντινή δύναμη 2.000 ανδρών για να περιορίσει τους Τούρκους. Οι μισοί σε αυτό το στράτευμα ήταν πρόσφατα στρατολογηθέντες Αλανοί μισθοφόροι. Διοικητής ο Μέγας Εταιρειάρχης Γεώργιος Μουζάλων.
Στην πεδιάδα του Βαφέως (ανατολικά από τη Νικομήδεια, σε μικρή απόσταση) οι Βυζαντινοί συνάντησαν ένα τουρκικό στράτευμα, με περίπου 5.000 ελαφρούς ιππείς υπό τον ίδιο τον Οσμάν, αποτελούμενο τόσο από δικούς του στρατιώτες όσο και από άλλες συμμαχικές τουρκικές φυλές της Παφλαγονίας και της περιοχής του Μαιάνδρου ποταμού.
Το τουρκικό ιππικό έκανε έφοδο κατά των Βυζαντινών, ενώ το αλανικό απόσπασμα έμεινε για κάποιο περίεργο λόγο αμέτοχο στη μάχη. Οι Τούρκοι διέσπασαν το βυζαντινό μέτωπο, αναγκάζοντας τον Μουζάλονα να συμπτυχθεί στη Νικομήδεια υπό την κάλυψη της αλανικής δύναμης.
Οι Τούρκοι προωθήθηκαν μέχρι την ασιατική ακτή του Βοσπόρου, αλλά δεν κατέλαβαν τη Νικομήδεια.
Ακόμα μια κακή απόφαση
Μετά από αυτή την αποτυχία, απογοητευμένος από το χαμηλό επίπεδο του στρατού του, ο Μιχαήλ Θ’ αποφάσισε να μισθώσει την Καταλανική Εταιρεία για να πολεμήσει τους Τούρκους.
Ήταν η χειρότερη ίσως από τις αποφάσεις των Παλαιολόγων, Ανδρόνικου και Μιχαήλ, στον τομέα της στρατιωτικής πολιτικής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Η Καταλανική Εταιρεία υπό τη διοίκηση του Ρογήρου του Φλορ ήταν ουσιαστικά μια ομάδα τυχοδιωκτών, κυρίως Ισπανών μισθοφόρων που επιδίδονταν σε πειρατεία, ληστεία και επιδρομές λεηλασίας.
Ο οξυδερκής Ρογήρος προσέφερε τις υπηρεσίες του με ανταλλάγματα όχι μόνο χρηματικά και τιμητικά (χρίστηκε καίσαρας) αλλά και οικογενειακά, αφού ο Ανδρόνικος του έδωσε σύζυγο την ανιψιά του Μαρία, κόρη της αδερφής του Ειρήνης Παλαιολογίνας.
Η Καταλανική Εταιρεία αφού ξεκίνησε με κάποιες σποραδικές επιτυχείς μάχες κατά των Οθωμανών στη Μικρά Ασία, ωστόσο επέστρεψε στις παλαιές συνήθειες της πειρατείας και ληστείας βυζαντινών πόλεων, εισπράττοντας παράλληλα τις μισθοφορικές αποζημιώσεις.
Η δολοφονία του Ρογήρου από τον Μιχαήλ Θ’ στις 5 Απριλίου 1305, δεν έλυσε το… πρόβλημα, καθώς έως το 1311 οι Καταλανοί λυμαίνονταν την ελληνική χερσόνησο, όπου επιδίδονταν σε ανείπωτες σφαγές και καταστροφές, πρωτόγνωρης ωμότητας και βίας.
Κύριος στόχος τους ήταν η Θράκη, η οποία ερημώθηκε. Τελικά μετά τη μάχη του Ορχομενού κατέλαβαν την Αθήνα και την εξουσία στο Δουκάτο των Αθηνών, που κράτησαν έως το 1388.
