Σπουδαία προσωπικότητα της αρχαίας Εκκλησίας ήταν ο Άγιος Πολύκαρπος, επίσκοπος Σμύρνης αλλά και πολιούχος της πόλης. Ανήκει στην κατηγορία των Αποστολικών Πατέρων, δηλαδή των διάδοχων επισκόπων των αγίων Αποστόλων, και η μνήμη του τιμάται στις 23 Φεβρουαρίου.
Στη Σμύρνη η πρώτη εκκλησία που αναφέρεται είναι αυτή που ιδρύθηκε το 50 μ.Χ. και ονομάστηκε Κυριακός Οίκος. Ωστόσο, ως αρχαιοτάτη αναφέρεται και αυτή που ήταν αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο και μετά στον Άγιο Πολύκαρπο.
Βρισκόταν επάνω στο λόφο Πάγο, κοντά στο εκεί αρχαίο στάδιο και ερείπια της διασώζονταν ως στις αρχές του 19ου αιώνα. Ήταν τρισυπόστατη, με παρεκκλήσια στις δυο εσωτερικές πλευρές που χωρίζονταν με μικρό τοίχο. Εξωτερικά είχε νάρθηκα στεγασμένο με θόλο, χωρίς κολόνες.
Επίσης στην πόλη υπήρξε καθολική εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Πολύκαρπο, η πιο παλιά, αφού χρονολογούνταν πριν από το 1630. Βρισκόταν στον Φραγκομαχαλά, στην κεντρική συνοικία των Φράγκων.
Μέσα από ένα σμυρναϊκό φραγκοχιώτικο στιχούργημα που γράφτηκε τον Φεβρουάριο του 1875 και αναφερόταν στον καπουκίνο, αποστολικό ιεροκήρυκα και εφημέριο της εκκλησίας του Αγίου Πολυκάρπου των καθολικών της Σμύρνης, πατέρα Αλοΐσσιον Καναβό, που διορίστηκε στο Ηράκλειο Επίσκοπος Κρήτης, διαβάζουμε:
Στον Άγιον Πολύκαρπον
Πάτερ με τας ευχάς σου
πολλούς καρπούς εθέρισαν
τ’ αγαπητά παιδιά σου.
Όλοι οι Σμυρναίοι σ’ ευλογούν
έως του ελαχίστου
λόγον Θεού τους δίδαξες
εις δόξαν του Υψίστου.
Κι εξομολόγαες ευλαβώς
με ηθικήν παιδείαν
κι εσύνθεσες μ’ ευλάψειαν
τόσα καλά βιβλία.
Ακούραστος στα χρέη σου
με προθυμία τόση
βοήθειαν θρησκευτικήν
πολλάκις έχεις δώσει.
Ο βίος του Αγίου Πολύκαρπου
Ο «πατήρ των χριστιανών, ο «αποστολικός και προφητικός διδάσκαλος», ο «ισαπόστολος Άγγελος των Σμυρναίων Εκκλησίας», για τον οποίον το Άγιον Πνεύμα της Αποκαλύψεως υπαγόρευσε στον Ιωάννη: «Τω αγγέλω της εν Σμύρνη Εκκλησίας γράψον: Γίνου πιστός άχρι θανάτου και δώσων σοι τον στέφανον της ζωής».
Ο «θαυμασιώτατος» Πολύκαρπος γεννήθηκε το 69 μ.Χ. στη φυλακή της Σμύρνης όπου ήταν δέσμιοι για την πίστη τους προς τον Χριστό οι γονείς του Παγκράτιος και Θεοδώρα. Στις Απόκρυφες πράξεις του Ιερού Πολυκάρπου αναφέρεται ότι ήταν δούλος και εξαγοράστηκε από την Καλλιστίνη που τον μύησε στο χριστιανισμό.
Κατεστάθη επίσκοπος Σμύρνης και υπήρξε μαθητής, «ακουστής» του Ιωάννη του Ευαγγελιστή, μαζί με τους Θεοφ. Ιγνάτιο Άγιο Βουκόλο, Παπία, κ.ά.
Μαρτύρησε στις 23 Φεβρουαρίου του 155 επί Αντωνίου του Ευσεβούς (138-161). Κατ’ άλλους θανατώθηκε στα 143 και κατ’ άλλους «προσέφερε τον εαυτόν του θυσίαν» το Μεγάλο Σάββατο του 167 επί Μάρκου Αυρηλίου (161-189).
Η Εκκλησία της Σμύρνης αναγγέλοντας τη θανάτωσή του έγραψε: «Μακάριοι και γενναίοι τα μαρτύρια πάντα τα κατά το θέλημα του Θεού γεγονότα».
Ο Πολύκαρπος αναδείχτηκε ο «διδάσκαλος της Ασίας» και ο «πατήρ των Χριστιανών».
