Μαθαίνω ποντιακά: Γνωρίζετε τι είναι το χαταΐν; Εμείς μάθαμε!

Τον περασμένο Αύγουστο, στη στήλη «Μαθαίνω ποντιακά» είχαμε καταπιαστεί με τη λέξη «χαταΐν [μαντίλ’]», την οποία ο Άνθιμος Παπαδόπουλος στο Ιστορικόν λεξικόν της ποντικής διαλέκτου παραθέτει ως «επίθετο αγνώστου ετύμου και σημασίας» που απαντά στους στίχους:

Απέσ’ η κόρη κάθεται, λάμπει ’πως λάμπ’ ο ήλιος,
κρατεί και χαταΐν μαντίλ’ και σουρμελίν μετάξιν,
κρατεί και χρυσοβέλονον, κάθεται και ξομπλάζει.

Με αυτήν την αφορμή είχαμε ζητήσει τότε από τους αναγνώστες του pontosnews.gr να μας διαφωτίσουν αν γνωρίζουν κάτι παραπάνω, και με μεγάλη μας χαρά δημοσιεύουμε σήμερα την απάντηση που μας έστειλε ο φίλος Κωνσταντίνος Καρακασίδης του «Ποντιακού Στίχου» (και όχι μόνο), τον οποίο ευχαριστούμε θερμά:

≈

Χαταΐν (τουρκ. hatâyî < περσ. Khatei): το διακοσμημένο με σχέδια λουλουδιών, συνήθως με τη μέθοδο της χρυσογραφίας (θρυμματισμένα φύλλα χρυσού) και τη χρήση πολλών χρωμάτων (εμπριμέ).

Ο όρος «hatayi» είναι συνδεδεμένος με την οθωμανική διακοσμητική τέχνη, ειδικά στην κεραμική, τη ζωγραφική και τα σχέδια υφασμάτων.

Τα μοτίβα «hatayi» χαρακτηρίζονται από στυλιζαρισμένα φυτικά και λουλουδένια σχέδια, συχνά με αφηρημένες ή συμμετρικές μορφές, και χρησιμοποιούνται σε κεραμικά πλακίδια, χαλιά, ρούχα ή και διακοσμητικά τοιχογραφιών. Πρόκειται για σημαντικό στοιχείο της οθωμανικής και περσικής διακοσμητικής παράδοσης.

Η λέξη «χαταΐ» (τουρκ. hatayi) έχει περσική προέλευση και η ετυμολογία της συνδέεται με την ιστορία της τέχνης και των διακοσμητικών μοτίβων.

Προέρχεται από τη λέξη «Hatayi», που παραπέμπει στην περιοχή και την καλλιτεχνική παράδοση των Χατάι¹ ή Καταΐ (Khatay, Khitay ή Cathay) στην Κεντρική Ασία και την Κίνα.

Η «Δυναστεία των Χατάι» είχε σημαντική επιρροή στην πολιτιστική και καλλιτεχνική παράδοση του ισλαμικού κόσμου, και τα μοτίβα που προέρχονταν από την τέχνη τους ενσωματώθηκαν στις περσικές και οθωμανικές διακοσμητικές τέχνες. Έτσι, ο όρος «χαταΐ» έγινε συνώνυμο των συγκεκριμένων στυλιζαρισμένων μοτίβων με λουλούδια και φύλλα.

Συμπερασματικά, το «χαταΐν μαντίλι» ήταν σχεδόν ισοδύναμο με το «κινέζικο» μαντίλι – με την έννοια ωστόσο της συγκεκριμένης τεχνοτροπίας και όχι με την προέλευση αυτή καθαυτή.

___
1. Αυτή ήταν η ονομασία που έδιναν στην Κίνα οι κεντροασιατικοί λαοί και αργότερα οι Ευρωπαίοι. Προέρχεται από τους Κιτάν (Khitan), έναν νομαδικό λαό που ίδρυσε τη δυναστεία Λιάο.