Έναν αιώνα ζωής και ιστορίας έκλεισε το 2024 η Νέα Ιωνία Μαγνησίας, και οι προσφυγικές μνήμες παραμένουν βαθιά χαραγμένες στην πόλη, τα σπίτια και τους ανθρώπους της.
Ήταν τέλη του 1924 όταν ξεκίνησε η οικοδόμηση των πρώτων προσφυγικών σπιτιών όπου έπρεπε να στεγαστούν σταδιακά περί τα 2.000 άτομα. «Τετράγωνα» ήταν η ονομασία που τους έδωσαν και συγκρότησαν τον προσφυγικό Συνοικισμό του Βόλου, τη Νέα Ιωνία. Η αρχή έγινε με δέκα Τετράγωνα.
Οι μνήμες που έφτασαν στη σημερινή εποχή δείχνουν ότι οι συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων που έφτασαν σε εκείνη την περιοχή της Μαγνησίας από όλες τις αλησμόνητες πατρίδες (Πόντος, Ιωνία, Ανατολική Θράκη) ήταν τραγικές, σύμφωνα με τα όσα μας εξήγησε η Αργυρώ Μάμαλη-Κοπάνου, πρόεδρος της Πολιτιστικής Εστίας Μικρασιατών Νέας Ιωνίας Μαγνησίας «Ίωνες».
Οι πρόσφυγες στεγάζονταν σε 80 μονοκάμαρα σπίτια 16 τετραγωνικών μέτρων το καθένα. Μόλις μία τουαλέτα για τέσσερις οικογένειες βρισκόταν στο κέντρο του τετραγώνου, κάτι που δημιουργούσε τεράστια προβλήματα στην υγιεινή και τη διαβίωση, ενώ την ίδια στιγμή κάθε οικογένεια είχε πολλά μέλη, καθώς σε αυτά εντάσσονταν παππούδες, γιαγιάδες που κατοικούσαν όλοι μαζί σε 16 τετραγωνικά.
«Τεράστιο ζήτημα υπήρχε και με την ύδρευση, καθώς σχηματίζονταν ουρές για το νερό. Βρύσες υπήρχαν στις γωνίες, στα σταυροδρόμια. Οι γυναίκες περίμεναν τη σειρά τους κρατώντας κουβάδες ώστε να γεμίσουν με το απαραίτητο νερό για κάθε οικογένεια. Ήταν το νερό που θα έπιναν και τους χρησίμευε στο πλύσιμο, στο μαγείρεμα και σε όλες τις οικιακές δραστηριότητες», προσθέτει μεταξύ άλλων η Αργυρώ Μάμαλη-Κοπάνου.
Οι πρώτες προσφυγικές κατοικίες πληρώθηκαν σε δόσεις από τους πρόσφυγες. Όμως το πρόβλημα παρέμενε άλυτο, αφού αρκετοί έμεναν σε σκηνές και στρατόπεδα. Αργότερα ανεγέρθηκαν τα λεγόμενα Τσιμεντένια στα δυτικά της κεντρικής πλατείας, και μερικά χρόνια πιο μετά τα Πέτρινα που μαζί με τα Τζαμαλιώτικα και τα Γερμανικά ανατολικά τους μετέτρεψαν τη Νέα Ιωνία σε ένα μωσαϊκό αρχιτεκτονικής με πολλά διαφορετικά κτίσματα.
Σε πολλά από αυτά κατοικούν έως σήμερα οι απόγονοι των προσφύγων.
(φωτ. ΥΠΠΟΑ / Συλλογή Δημήτρη Κωνσταντάρα-Σταθαρά)
Σημείο αναφοράς για την ιστορία της Νέας Ιωνίας Μαγνησίας αποτελεί η πιο σπουδαία εκκλησία της. Ο Ιερός Ναός Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στην πλατεία Ευαγγελιστρίας. Οι πρόσφυγες τελούσαν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα σε ένα εκκλησάκι μήκους 15 μέτρων που στη συνέχεια εξελίχθηκε στον σημερνό ναό. Χτίστηκε με την οικονομική ενίσχυση αλλά και την οικοδομική εργασία των προσφύγων. Μέσα την εκκλησία βρίσκονται ακόμα και σήμερα οι εικόνες που μετέφεραν οι Μικρασιάτες από τις πόλεις τους.
Από τον ιερό ναό ως το ποτάμι και από εκεί στον Βόλο εκτεινόταν ο εμπορικός δρόμος της Νέας Ιωνίας.
Εκεί δημιουργήθηκε, όπως αναφέρει η πρόεδρος των «Ιώνων», η πρώτη αγορά από πρόσφυγες, στον «Φαρδύ», που δεν ήταν άλλος από τον φαρδύ δρόμο της συνοικίας που παρέπεμπε σε εμπορικό δρόμο της Σμύρνης και γνώρισε μεγάλη κίνηση και οικονομική άνθιση. Αρκετά καταστήματα κάθε είδους λειτούργησαν σε εκείνον το δρόμο. Ανάμεσα τους αρτοποιεία, αρωματοπωλεία, επιπλοποιεία, ζαχαροπλαστεία, ηλεκτρικά είδη, καπνοπωλεία, καφεκοπτεία, καφενεία, κουρεία, κρεοπωλεία.
«Πολλά κτίσματα ήταν διώροφα, στο ισόγειο βρίσκονταν τα καταστήματα και στον πάνω όροφο η κατοικία των ιδιοκτητών. Το βράδυ ο δρόμος μετατρεπόταν στο “Φαρδύ” της ξεγνοιασιάς και οι άνθρωποι γλεντούσαν», τονίζει μεταξύ άλλων η Αργυρώ Μάμαλη-Κοπάνου.
Σύμβολο της πόλης και της προσφυγικής ιστορίας αποτελεί η Νίκη Βόλου, η ομάδα των προσφύγων και ένας από τους αρχαιότερους αθλητικούς συλλόγους της Θεσσαλίας. «Στο ποδόσφαιρο οι πρόσφυγες έβγαζαν το πάθος τους ενώ αποτελούσε οικογενειακή υπόθεση, αφού και οι γυναίκες υποστήριζαν αρκετά την ομάδα», συμφώνα με την πρόεδρο των «Ιώνων».
«Στον αιώνα που έκλεισε η πόλη απέκτησε ταυτότητα. Ο προσφυγικός συνοικισμός μετατράπηκε σε ένα κέντρο προσέλευσης διαφορετικών πληθυσμιακών ομάδων, αλλά κυρίως σε έναν τόπο ποικίλλων δραστηριοτήτων» επισημαίνει ο Φώτης Λαμπρινίδης αντιπεριφερειάρχης Περιβάλλοντος της Περιφέρειας Θεσσαλίας που μάλιστα είχε διατελέσει και αντιδήμαρχος της Νέας Ιωνίας.
Ο ξεχωριστός Δήμος Νέας Ιωνίας Βόλου δημιουργήθηκε το 1947 στα μαύρα χρόνια του Εμφυλίου, με βασιλικό διάταγμα. Είχε έναν κύκλο ζωής 63 ετών έως το 2010, όταν ο «Καλλικράτης» τον μετέτρεψε σε δημοτική ενότητα του ενιαίου Δήμου Βόλου.
«Κατόρθωσε να γίνει ο πέμπτος δήμος στο θεσσαλικό διαμέρισμα σε αναγνωσιμότητα και αποτύπωμα μετά τις τέσσερις πρωτεύουσες των νομών. Στο πλαίσιο αυτό 21 διαφορετικές δημοτικές Αρχές που ανεξαρτήτως κομματικού χρώματος συσπείρωναν ευρύτερες μάζες της πόλης, πάντα με ένα φιλοπρόοδο πνεύμα», υπογραμμίζει ο Φώτης Λαμπρινίδης.
Στο χώρο της Πολιτιστικής Εστίας Μικρασιατών Νέας Ιωνίας Μαγνησίας «Ίωνες» λειτουργεί αναδρομική έκθεση 100 ετών «του ιστορικού μέλους και ταμία επί σειρά ετών Γιάννη Κονταξή, ο οποίος με το πενάκι του ιχνογραφεί όλες τις σημαντικές στιγμές από τις αλησμόνητες πατρίδες, το διωγμό, την εγκατάσταση, τη δημιουργία και την πρόοδο», μας εξηγεί ο Πασχάλης Δήμου, μέλος στο ΔΣ της Εστίας.
Η Πολιτιστική Εστία Μικρασιατών Νέας Ιωνίας Μαγνησίας «Ίωνες» συνεχίζει τις προσπάθειες για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης των Μικρασιατών και των αλησμόνητων πατρίδων εδώ και 31 χρόνια, με πολυσδιάστατες παρεμβάσεις στην τοπική κοινωνία.
Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι την έρευνα για την ιστορία της πόλης συνεχίζει από την πλευρά του και το ίδρυμα των «Ψηφιακών Αργοναυτών» και την παρουσιάζει με οπτικοακουστικό υλικό.
Το μέλλον της πόλης
Σύμφωνα με τον αντιπεριφερειάρχη Φώτη Λαμπρινίδη, η πόλη πρέπει να συνεχίσει να διεκδικεί το μέλλον της «μέσα από την απομάκρυνση διαφόρων δραστηριοτήτων και λειτουργιών που είναι ανθυγιεινές, οχλούσες και αντιπεριβαλλοντικές, όπως παλιά εργοστάσια, σκουπιδότοποι, νεκροταφεία, ελικοδρόμιο. Να δημιουργηθεί μια πόλη που θα αποτελέσει κέντρο αυθεντικών πολιτιστικών και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων».
Παράλληλα επισημαίνει ότι πρέπει να αναδειχθεί και η σημερινή της ταυτότητα, με εμβληματικά κτήρια «όπως το Παναθεσσαλικό Ολυμπιακό Στάδιο, έδρα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, γιγαντιαία σχολικά συγκροτήματα. Σχολές του Πανεπιστημίου, όπως η Γεωπονική, με προοπτική μετεγκατάστασης και άλλων πανεπιστημιακών δραστηριοτήτων στο πρώην εργοστάσιο της Βαμβακουργίας. Όλα αυτά συμπληρώνονται από τεράστιες εκτάσεις αστικού πρασίνου, με ένα από τα μεγαλύτερα πάρκα αστικού πρασίνου στον ελλαδικό χώρο, έκτασης 140 και πλέον στρεμμάτων».
Λάμπρος Ζαχαρής
