Πόντος: «Καλημέρα, καλησπέρα» δεν υπήρχε – Οι πιο συνηθισμένοι χαιρετισμοί

Αν και ίσως σε κάποιους από εμάς μπορεί να φαίνεται παράξενο, οι άνθρωποί μας στον Πόντο δεν αντάλλασσαν χαιρετισμούς τύπου «καλημέρα, καλησπέρα ή καλό μεσημέρι».

Ο πιο συνηθισμένος χαιρετισμός ήταν το «Υείαν κ’ ευλογίαν!» αλλά και το «Καλώς όρισες!».

Ο Παντελής Η. Μελανοφρύδης σε άρθρο του στα Ποντιακά Φύλλα, το 1936, αναφέρει μερικούς από τους πιο συνηθισμένους χαιρετισμούς-ευχές των προγόνων μας στην αλησμόνητη πατρίδα, τονίζοντας πως ο τρόπος που χαιρετούσαν αλλήλους αποκαλύπτει την αγαθότητα της ψυχής τους, την ειλικρίνεια των όσων εύχονταν αλλά και την αφέλειά τους. Κάποιες από τις ευχές που αποτυπώνονται στο άρθρο με τίτλο Ο χαιρετισμός παρά τοις Ποντίοις τις ανταλλάσσουμε ακόμα και σήμερα.

≈

Ο τρόπος του χαιρετισμού των Ποντίων είναι άξιος προσοχής. Αποδεικνεύει όλην την αγαθότητα της ψυχής, την ειλικρίνειαν των ευχών και την αφέλειαν με την οποίαν αναλόγως των περιστάσεων εύχεται καθένας εις τον άλλον ό,τι θεωρεί κατάλληλον.

Ο συνήθης τυπικός και ξηρός χαιρετισμός «καλημέρα, καλησπέρα» δεν υπήρχεν εν Πόντω προτού διά των ταξιδίων και των μεταναστεύσεων έλθωσιν οι κάτοικοι εις επιμιξίαν μετ’ άλλων και παραδεχθώσει τον κοινόν χαιρετισμόν. Αντ’ αυτού όταν ο Πόντιος εισήρχετο εις οικίαν φιλικήν ή ξένην προσεφώνει τους ενοίκους με την ωραίαν προσφώνησιν «Υίαν κ’ ευλογίαν!» δηλ. σας εύχομαι υγείαν και θείαν ευλογίαν, ενώ η οικοδέσποινα απήντα «Καλώς την ευλογίαν! Καλώς ώρισες!». Ο άδολος αυτός και αυτόχρημα χριστιανικός χαιρετισμός διετηρήθηκε μέχρι σήμεραν μεταξύ των γυναικών και αφού οι άνδρες εισήγαγον τον κοινόν χαιρετισμόν της «καλημέρας».

Εάν ετύγχανε τις εργαζομένους ανθρώπους εχαιρέτα με το «Καλώς κάμνετε!» δηλ. εύχομαι να εργάζεσθε καλώς! απήντων δε με το «Καλώς ώρισες!». Εάν εύρισκεν ανθρώπους αναπαυομένους κατόπιν εργασίας προσεφώνει: «Καλώς αναπαίουστουν!» ή «Καλώς ευωριάουστουν!» (καλά κάθεσθε στην ευώραν, σκιάν).

Θερίζουσαι αι γυναίκες μόλις έβλεπον πλησιάζοντα κανένα γνωστόν ή ξένον οδοιπόρον «εβγάλναν χερόβολον» δηλ. εσήκωνον υψηλά ένα δράγμα σταχύων προσφωνούσι με το «καλώς ώρισες!» Η εθιμοτυπία δε απήτει όπως ο ξένος προσφέρη εις την προσφωνήσασαν ένα νόμισμα δύο γροσίων, πέντε κτλ.

Προσερχόμενοι εις αλώνιον εχαιρέτων τους αλωνίζοντας με το «Καλόν κ’ ευλογημένον!» (ευχόμεθα το αλώνι σας καλόν και ευλογημένον). Απάντησις «Καλώς ώρισες!» Κατά το λίκνισμα υβόρισμα προσεφώνουν πάλιν «καλόν κ’ ευλογημένον!» (εννοείται το κόμμαν) «Καλώς ώρισες!» Ανάλογος δε ήτο ο χαιρετισμός προς την εργασίαν, εις την οποίαν ησχολούντο κατά την στιγμήν εκείνην «Καλώς στυπεύετε!» «καλώς φυτεύετε!» κτλ. «καλοχτούπηγον το κριθάρν’-εσούν!» (να ξερριζωθή εύκολα!). Χαιρετίζοντες δ’ εργαζομένους ανθρώπους ενίοτε μετεχειρίζοντο το τουρκικόν «γολάϊ-κελέ!» (είθε να είνε εύκολος η εργασία σας!)

Όταν έφευγον αν μεν ήτο ημέρα ο συνήθης αποχαιρετισμός ήτο «Αρ ας πάγω!» – «Σο καλόν!». Αν δε ήτο εσπέρα «Έχετε καλόν βραδύν!» ή «καλώς τον…»

Εις τον γάμον οι προσκεκλημένοι εις οιανδήποτε ώραν του ημερονυκτίου εχαιρέτων πάντοτες με το «Καλή μέρα-σουν!» ή «Φως τ’ ομμάτια-σουν!» – «τ‘ ομμάτια γομάτον φως!» διά να δείξουν την χαράν των διά το ευφρόσυνον γεγονός. Αι γυναίκες προσεφώνουν «καλόν κ’ ευλογημένον!» – «Καλώς ώρισες! και σ’ εσέτερα τ’ αρχοντικά!» (ευχόμεθα το ίδιον και στα παιδιά σας). Εάν δε ο ευχόμενος ήτο άγαμος τότε η απάντησις ήτο «Ούτς και σ’ εσέν!» ή «σ’ εσόν το κηφάλ!» δηλ. είθε το ίδιο να συμβή και με σένα (και στα δικά σου).

Προπίνοντες εις υγείαν των νεονύμφων ηύχοντο «Ογουρλία! γατεμλία! Αμπέλια πολύκλαδα! Να ζούνε, να ουγερούνε!» (Ογουρλία=ευτυχισμένα, γατεμλία=στερεωμένα). –«Και σ’ εσέτερα τ’ αρχοντικά! εσάς πα να δη ο θεός το θέλετε και τ’ αγαπάτε!».

Κατά τους αρραβώνας ηύχοντο «καλημέρα σουν!» «καλόν κ’ ευλογημένον τ’ εγούρεψετε!» (αυτό που σχεδιάζετε να κάμετε).

Εις την κηδείαν αι ευχαί ήσαν αι συνηθισμέναι «Υπομονήν να δη σας ο θεός! Ο θεός σχωρές-ατόν! Ο θεός ν’ αλιών-ατόν σην βασιλείαν των ουρανών κτλ.» Οι άνδρες, εις τους οποίου απαραιτήτως προσεφέρετο ρακή, έκαμνον εις την αρχήν σπονδήν, έχυνον δηλ. εκ του ποτηρίου ολίγας σταγόνας εις την γην και κατόπιν ηύχοντο «Αιωνία του η μνήμη. Να έχετε την ευχήν-ατ’ (αν ο αποθανών ήτο γέρων). Ο θεός να τον αναπαύση εν κόλποις Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ, εις τον χορόν των δικαίων».

Εισερχόμενός τις εις την οικίαν αν εύρισκε τους οικοδεσπότας παραθημένους εις την τράπεζαν εχαιρέτα με το «Έμνοστοι» (νόστιμοι! είθε το φαγί σας να είναι νόστιμον!) και απήντων εκείνοι «Ορίστε έλα τρώγωμε!». Εις την τράπεζαν ήρχιζε πρώτος ο οικοδεσπότης με την λέξιν «Ορίστε ή οριστέστεν!» (πληθυντικός του πληθυντικού ορίστε). Οι παρακαθήμενοι αφού ενίπτοντο εντός προσφερομένης λεκάνης (λιακιάνα) εσταυροκοπούντο και ήρχιζαν να τρώγουν, μολις δε ετελείωνε το φαγητόν το ξένος σταυροκοπούμενος ηύχετο: «Ο θεός να δε τα χίλια ευλογίας. Ο θεός σ’ έναν χίλια να εφτάγϊ. Ο θεός ακσίκ’ να μη εφτάγϊ-ατό. Ο θεός να δη τη Κυρ’ Αβραάμ την ευλογίαν». Απάντησις «Χαλάλτς Καλώς ώρισες».

Γυναίκα αμέλγουσαν αγελάδα εχαιρέτων «Χίλια μόδια!» δηλ. ευχόμεθα να δώση γάλα η αγελάδα σας χίλια μόδια (μόδιον=μέτρον σίτου κυρίως, άγνωστον ποίας χωρητικότητος, εφόσον δεν υπήρχεν εν χρήσει τοιούτον μέτρον, αλλά μόνον το όνομα έμεινε), «Να μη ομματιάεται» (Να μη βασκαθή!) – «Καλώς ώρισες!».

Διά το νεογέννητον βρέφος η ευχή ήτο «Φως τ’ ομμάτια!» –«Τ’ ομμάτια-ς’ γομάτον φως!» –«Να ζη ο Τσαουλτζής!» αν ήτο αγόρι (τσαουλτζής=οργανοπαίκτης, ηύχοντο δηλ. να γίνη κομψός, εύμορφος).

Το νέον έτος ο κοινός χαιρετισμός ήτο «Κάλαντα και καλός καιρός!» – «Τα πάντα και τη χρόνου!» δηλ. Σας ευχόμεθα καλά κάλανδα, καλόν καιρόν (επροφέρετο μάλιστα καλόσκληρος) και αντηύχοντο «Τα πάντα!» δηλ. ό,τι επιποθείτε!

Το Πάσχα καθ’ όλην την εβδομάδα μέχρι του Θωμά κατηργείτο κάθε άλλος χαιρετισμός και εσυνηθίζετο μόνον το «Χριστός Ανέστη!» – «Αληθώς Ανέστη!» (εις μερικά χωρία και ιδία της Γαράσαρης ελέγετο «Αληθινώς Ανέστη».

Μετά την θείαν λειτουργίαν εξερχόμενοι του ναού ηύχοντο προς αλλήλους «Η βοήθειά σας, η θεία μυσταγωγία» –«Παρομοίως σας!» Εάν μετέβαινε τις εις καμμίαν πανήγυριν ή επέστρεφε τον προσηρόρευον με το «Η βοήθειά σου» ή «Να βοηθά» –«Να βοηθά κ’ εσέν».

Διηγούμενός τις ότι μετέβη εις κανένα μοναστήριον ή πανήγυριν διέκοπτε την φράσιν του διά να προσθέση «Επήγαμε σην Παναγίαν να βοηθά…» –«να βοηθά και του λόγου σου–και…»

Χαιρετώντες όταν τους προσεφέροντο ποτά (ρακή προ παντός) έλεγον «Σην υΐας’!» –«Υΐαν και ζωήν!» είτε το σύνηθες «Εβίβα! Εις υγείαν σας!» –«Με, της υιάς σας!».

Αναχωρούντες εκ της οικίας του εγαμβρού δια να μεταβώσιν εις της νύμφης (νυφέπαρμαν) εφώναζαν εις τους μίνοντας: «η ευχή εσούν!» –«Ευχή και τη θεού!».

Π. Η. Μελανοφρύδης

•Πηγή: Π. Η Μελανοφρύδης, Ποντιακά Φύλλα, 1936, τεύχος 6, σελ. 8-9.
•Σημ.: Έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του πρωτότυπου.