Το Κολλέγιο Ανατόλια συμπληρώνει 100 χρόνια συνεχούς παρουσίας στην Θεσσαλονίκη και αφηγείται την ιστορία του μέσα από τα εκθέματά του, που φιλοξενούνται στην καρδιά της πόλης, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού (ΜΒΠ).
Τρεις τόποι, ΗΠΑ, Πόντος, Ελλάδα, τρεις ήπειροι Αμερική, Ασία, Ευρώπη, τρεις πόλεις Βοστόνη, Μερτζεφούντα (Μερτζιφούντα, Μερζιφούντα), Θεσσαλονίκη και τρεις αιώνες 19ος, 20ός, 21ος, είναι οι άξονες που κινείται η εντυπωσιακή ομολογουμένως έκθεση η οποία κερδίζει το ενδιαφέρον του βορειοελλαδίτικου κοινού.
Θεσμοί, κρατικές δομές, διεθνείς σχέσεις αλλά και οι προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων του Ανατόλια, των εκπαιδευτικών και των μαθητών του, ξεδιπλώνονται στις αίθουσες του καλαίσθητου κτηρίου «Κυριάκος Κρόκος» του ΜΒΠ που φιλοξενεί τις περιοδικές εκθέσεις. Διαχρονικές αξίες όπως η καλλιέργεια του ατόμου μέσω της εκπαίδευσης, η κοινωνική υπευθυνότητα, η συμπερίληψη και η αριστεία διέπουν το εκπαιδευτικό ίδρυμα στην μακραίωνη πορεία του από τον Πόντο του 19ου αι. στη Θεσσαλονίκη του 21ου αι.
Το Κολλέγιο Ανατόλια ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός με έδρα την Βοστόνη της Μασαχουσέτης των ΗΠΑ, ιδρύεται το 1886 στην πολύπαθη Μερτζεφούντα του Δυτικού Πόντου. Το 1921 με τα τραγικά γεγονότα της Γενοκτονίας του Πόντου και τη Μικρασιατική Καταστροφή παύει τη λειτουργία του. Όμως αυτή η διακοπή δεν θα κρατήσει για πολύ. Το 1923 μεταφέρεται μαζί με την «ψυχή» του, τις μαθήτριες και τους μαθητές του στην προσφυγομάνα Θεσσαλονίκη. Ας γνωρίσουμε τον μεγάλο εκπαιδευτικό οργανισμό όπως επικοινωνεί τη βαριά ιστορία του μέσα από το υλικό της έκθεσης για τα 100 χρόνια στη Θεσσαλονίκη.
Στα τέλη του 19ου αι, νεαροί οραματιστές ιεραπόστολοι (προτεστάντες) της Αμερικής ταξιδεύουν στην Ανατολή για να διαδώσουν το μήνυμα του Χριστιανισμού στις περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η δράση τους αναπτύσσεται κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες εάν λάβουμε υπόψιν τα ιστορικά δεδομένα της συγκεκριμένης περιόδου. Παρότι ο σουλτάνος δίνει άδεια στις αποστολές από την Αμερική για να ιδρύσουν σχολεία για τις θρησκευτικές μειονότητες της Αυτοκρατορίας, οι συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές.
Το 1886 τριάντα ολόκληρα χρόνια μετά τη ρηξικέλευθη μεταρρύθμιση του Χάτι Χουμαγιούν, ιδρύεται στην ενδοχώρα του Πόντου, σε μια εντελώς δυσπρόσιτη περιοχή στο Ακ Νταγ Ματέν, το Κολλέγιο Ανατόλια που προσφέρει θεολογική και κοσμική εκπαίδευση στους νέους και τις νέες ελληνικής και αρμένικης καταγωγής στον Πόντο. Μέσα σε λίγα χρόνια, ανθίζει και εξελίσσεται σε ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στα πρότυπα των αμερικανικών κολλεγίων.
Το 1914 κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, του λεγόμενου «Ευρωπαϊκού», το Κολλέγιο παύει τη λειτουργία του προσωρινά για να επανακάμψει λίγο μετά. Ακριβώς μια δεκαετία έπειτα, το 1924 οι φοβεροί διωγμοί κατά του χριστιανικού στοιχείου αναγκάζουν το εκπαιδευτικό ίδρυμα να ξεριζωθεί και αυτό και να ακολουθήσει την πορεία του έμψυχου δυναμικού του.
Το Κολλέγιο Ανατόλια ξεριζώθηκε λοιπόν και μεταφέρθηκε 800 μίλια μακριά, σε μια νέα πόλη, νέα χώρα, νέα ήπειρο όπως έλεγε ο πρόεδρος του George White, για να συνεχίσει: «Κάθε τι υλικό έμεινε πίσω. Όχι μόνο ήμασταν χωρίς κτήρια, αλλά δεν είχαμε ούτε παγκάκι, ούτε κρεβάτι, ούτε βιβλίο, ούτε καμπάνα. Και το πιο σοβαρό ακόμα, χάσαμε κάθε δάσκαλο που εκπροσωπούσε κάθε μια από τις τέσσερις κύριες εθνικές ομάδες δηλαδή τους Έλληνες, τους Αρμενίους, τους Ρώσους και τους Τούρκους».
Ο πρόεδρος White σε επιστολή του προς τους εφόρους του ιδρύματος είχε γράψει πως ανατολικά της Θεσσαλονίκης υπάρχει ένα βουνό (ο Χορτιάτης) που υψώνεται πάνω από τη θάλασσα περίπου στο ίδιο ύψος που υψώνονταν το Ακ Νταγ Ματέν (Λευκό Όρος) πάνω από την πεδιάδα στην Μερτζεφούντα. Η σφραγίδα και ο λογότυπος του Κολλεγίου δεν θα χρειαζόταν να αλλάξει καθώς το γεωφυσικό ανάγλυφο ταίριαζε απόλυτα! Αυτό ήταν, η αρχή είχε γίνει. Επιλέχτηκε η τοποθεσία για να ξαναγεννηθεί το Ανατόλια σε ένα περιβάλλον που θα εκτιμούσε και θα συνέδραμε στο έργο του.
Με τη μεσολάβηση του διπλωμάτη Αθανασίου Αγνίδη, αποφοίτου του Κολλεγίου Ανατόλια στην Μερτζεφούντα το 1908 που υπηρετούσε στην Κοινωνία των Εθνών στην Γενεύη, ο Ελ. Βενιζέλος όχι μόνο συμφωνεί αλλά και ενθαρρύνει την εγκατάσταση του Κολλεγίου Ανατόλια στη Θεσσαλονίκη. Με την ευκαιρία της ίδρυσης του Κολλεγίου, ο οξύνους εθνάρχης αποσκοπούσε εκτός των άλλων και στην οικονομική υποστήριξη των ΗΠΑ, για να ορθοποδήσει μετά από τις εθνικές της περιπέτειες η χώρα. Σε μια επικοινωνία του με τον πρόεδρο του Ανατόλια G. White αναφέρει: «Ελπίζουμε να φέρετε το καλό σας έργο στη χώρα μας. Θέλουμε την αμερικανική εκπαίδευση, αν και πρέπει να πω πως δεν μπορούμε να προσφέρουμε οικονομική υποστήριξη. Καλύτερα να εγκατασταθείτε στη Θεσσαλονίκη. Είναι το πιο κατάλληλο μέρος για εσάς, είναι το πιο διεθνές»!
Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, πρωθυπουργός της Ελλάδας επικυρώνει την άδεια λειτουργίας του εκπαιδευτικού ιδρύματος την 21η Ιανουαρίου του 1924. Ο Μικρασιάτης (από την Προύσα) Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Γεννάδιος μεσολαβεί και παραχωρεί έκταση της Εκκλησίας το 1934 για να στεγαστεί το campus του Ανατόλια στη σημερινή του τοποθεσία στην Πυλαία.
Το Κολλέγιο Ανατόλια πέραν από το πολύ σημαντικό εκπαιδευτικό του έργο, είναι συνυφασμένο με την προσφυγική ιστορία των κατοίκων της Θεσσαλονίκης για αυτό και είναι τόσο αγαπητό. Ευχόμαστε το επιστημονικό του έργο να συμβαδίζει πάντα με τις αξίες των ιδρυτών του στον Πόντο και να μην ξεχάσει ποτέ τις ρίζες του.
Αλεξία Ιωαννίδου
