Η ανάδειξη της ιστορίας και της κληρονομιάς των προγόνων τους, καθώς και η διατήρηση της μνήμης αποτελεί βασικό στόχο της Ένωσης Συλλόγων Παράδοσης και Δημιουργίας «Οι Γκαγκαβούζηδες».
Η ανέγερση ενός μνημείου για το σκοπό αυτόν στην πόλη της Νέας Ορεστιάδας είναι πρότασή τους προς τον τοπικό Δήμο, ώστε «να υπάρχει ένα σημείο αναφοράς, να τιμούμε τους προγόνους μας» είπε σε συνέντευξή του στην ΕΡΤ Ορεστιάδας ο αντιπρόεδρος του σωματείου Γιάννης Παπαδόπουλος, με αφορμή το «7ο Αντάμωμα Γκαγκαβούζηδων» που θα γίνει στις 13, 14 και 15 Σεπτεμβρίου.
Ως δεύτερο στόχο ανέφερε την επικείμενη έκδοση ενός βιβλίου που περιλαμβάνει καταγραφές για την ιστορία, τη λαογραφία, τα έθιμα και την παράδοση των Γκαγκαβούζηδων. «Δυστυχώς ξεκινήσαμε πολύ αργά να νοιαζόμαστε για την ανάδειξη της ιστορίας μας και των προγόνων μας» παραδέχθηκε ο Γ. Παπαδόπουλος.
Οι Γκαγκαβούζηδες ή Γκαγκαβούζοι, αν και σήμερα αποτελούν το 90% των κατοίκων της πόλης, ήταν μια «παρεξηγημένη» πληθυσμιακή ομάδα Ελλήνων χριστιανών ορθόδοξων προσφύγων, εξαιτίας του ότι ήταν τουρκόφωνη.
«Δεν μιλούσαν ελληνικά όταν ήρθαν εδώ, και η επικοινωνία με τους υπόλοιπους κατοίκους ήταν δύσκολη, μέχρι να επανέλθουν στην ελληνική λαλιά».
Η γκαγκαβούζικη διάλεκτος έχει διαφορές από την τουρκική γλώσσα αλλά είναι πανομοιότυπη με τη γλώσσα των Γκαγκαούζων της Αυτόνομης Δημοκρατίας της Γκαγκαουζίας που βρίσκεται στη νότια Μολδαβία. Ερχόμενοι στην Ελλάδα, το 1923, οι Γκαγκαβούζηδες κατοίκησαν σε διάφορες περιοχές στους νομούς Ροδόπης, Σερρών, Θεσσαλονίκης, Κιλκίς – με τους περισσότερους να παραμένουν στον Έβρο.
Στο «7ο Αντάμωμα» –ή αλλιώς Γκιορουσμέ– αναμένεται να συμμετέχει μεγάλος αριθμός συλλόγων από χωριά όπου κατοικούν Γκαγκαβούζηδες σε νομούς της Β. Ελλάδας αλλά και από την Γκαγκαουζία, τη Βουλγαρία και την Ουκρανία, όπως είπε ο αντιπρόεδρος της Ένωσης. Στο πλαίσιο των τριήμερων εκδηλώσεων θα πραγματοποιηθεί και η τελετή βράβευσης του πρύτανη του Πανεπιστημίου του Κomrat (πρωτεύουσας της Γκαγκαουζίας) για την στήριξη, την ανάδειξη και προβολή του τμήματος της Ελληνικής Φιλολογίας του πανεπιστημίου.
