Στον Πόντο τα παρχάρια είναι… γένους θηλυκού, και έχουν τη δείσα και την ευδία. Συνυφασμένα με την αγροτική ζωή, στα ορεινά και πλούσια σε βλάστηση οροπέδια όπου ξεκαλοκαιριάζουν άνθρωποι και ζώα ισχυρή είναι η γυναικεία παρουσία – οι παρχαρομάνες έχουν λάβει διαστάσεις μύθου.
Ο «τίτλος» απονεμόταν συνήθως στην πιο πολύπειρη, αυτή που ήξερε να φέρνει σε πέρας με τον καλύτερο τρόπο όλες τις κτηνοτροφικές εργασίες, και παράλληλα ήταν μια σκληραγωγημένη σοφή αρχηγός.
Επίσης η παρχαρομάνα έχει συνδεθεί με την ενάρετη «οικοδέσποινα». Αυτή τη φιλοξενία έλαβαν όσοι και όσες την περασμένη Κυριακή βρέθηκαν στα παρχάρια του Αγίου Δημητρίου Κοζάνης, στο «Λάλεμαν τη παρχαρομάνας».
Λάλεμαν στην ποντιακή διάλεκτο είναι το κάλεσμα σε ένα ευχάριστο γεγονός, συνήθως σε γάμο. Το «Λάλεμαν τη παρχαρομάνας» είναι το κάλεσμα της Ένωσης Ποντίων Ματσούκας σε μια εκδήλωση-θεσμό που χρονολογείται από τη δεκαετία του 1980 – ουσιαστικά πρόκειται για μια αναβίωση του εθίμου της ευδίας, φέτος με την υποστήριξη της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας.
Όταν στα παρχάρια της Ματσούκας η ομίχλη –η περίφημη δείσα– σκέπαζε για 10-15 μέρες τα οροπέδια, και ο καιρός ήταν συννεφιασμένος και βροχερός, στις καλύβες τραγουδούσαν για να επιστρέψει ο ήλιος και ο καιρός να γίνει εύδιος:
Θεία, θεία, τυροθεία,
έβγα έξ’ και τέρεν τ’ άστρα
μεις εποίκαμε τ’ ευδίας
κι έρθεν η καλοκαιρία.
[Θεία, θεία, τυροθεία, / έβγα έξω να δεις τ’ άστρα
κάναμε εμείς την «ευδία» / και ήρθε καλοκαίρι.]
Η… παράδοση στο «Λάλεμαν τη παρχαρομάνας» απαιτεί υπαίθριο γλέντι που αρχίζει το μεσημέρι και διαρκεί μέχρι το τελευταίο φως του ήλιου, και απαραιτήτως ποντιακά εδέσματα που ετοιμάζουν οι παρχαρομάνες ήδη από την προηγούμενη.
Σημεία συγκέντρωσης (και φιλοξενίας) για μία ακόμα χρονιά ήταν δύο θρυλικά καλύβια, τη Σόνας τη Ποπαδίας και τη Παρθένας τη Πουαρίνας, που έσφιξαν ξανά από ζωή.
Φέτος, καλεσμένη της Ένωσης Ποντίων Ματσούκας ήταν η δρ Αρχαιολογίας Ελένη Μεντεσίδου, η οποία παρουσίασε το έθιμο της ευδίας. Δυναμικό παρών στα παρχάρια του Αγίου Δημητρίου Κοζάνης έδωσε και ο Σύλλογος Ποντίων Φοιτητών και Σπουδαστών Θεσσαλονίκης.
Κατά τη διάρκεια βιωματικών εργαστηρίων, ο Σπύρος Θεοδωρίδης εξήγησε τον τρόπο κατασκευής μιας ποντιακής λύρας, η Ευγενία Σακονίδου παρουσίασε τα μέρη της παραδοσιακής ποντιακής φορεσιάς, ενώ η Ελένη Βασιλειάδου, με τα παραδοσιακά προϊόντα «Βερμίου Γης», ετοίμασε κεράσματα.
Επίσης η Ελένη Παγκαλίδου οργάνωσε ένα εργαστήριο αναβίωσης ποντιακών παιχνιδιών, τα οποία παρουσίασε ο Στέλιος Κυκίδης.
