Φώκαια, 1914: «Επικρατεί τέτοιος πανικός ώστε άλλη γυναίκα πνίγεται μπροστά στα μάτια μας»

Το pontosnews.gr συνεργάζεται με το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, με αφορμή το δεύτερο μέρος της περιοδικής έκθεσης με τίτλο «Από τη Μεγάλη… στη Σύγχρονη Ελλάδα». Η έκθεση είναι διαρθρωμένη σε τέσσερις μεγάλες ενότητες: Τα αίτια, τον ξεριζωμό, το στέριωμα και τη μνήμη – από κάθε ενότητα επιλέγουμε ένα έκθεμα και μια μικρή ιστορία που το συνοδεύει, ενώ πρωτίστως δίνουμε το ιστορικό πλαίσιο.

Σήμερα, το έκθεμα είναι μια φωτογραφία με την εξής λεζάντα: «Φώκαια, 1914. Οι Έλληνες κάτοικοι επιβιβάζονται σε πλοιάρια και αναχωρούν για τη Θεσσαλονίκη, τον Πειραιά ή τη Μυτιλήνη. Φωτογραφίες του Félix Sartiaux. Χάρης Γιακουμής / Kallimages, Paris».

Τα αίτια

Από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης (1821) μέχρι τη Συνθήκη της Λοζάνης (1923), η πληθυσμιακή σύσταση της νεότερης Ελλάδας διαμορφώθηκε μέσα από κοσμοϊστορικά γεγονότα στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου: Πόλεμοι, συνοριακές μεταβολές, ίδρυση νέων κρατών, διωγμοί και ανταλλαγές πληθυσμών οδήγησαν σε αυξημένες προσφυγικές ροές ομοεθνών στην ελληνική επικράτεια.

Ο πόλεμος της Ανεξαρτησίας (1821-1828), οι εξεγέρσεις στις αλύτρωτες περιοχές, οι εκκαθαρίσεις μειονοτήτων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913), η είσοδος της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (1917), σε αντίπαλο με  τους γείτονές της στρατόπεδο, η Οκτωβριανή Επανάσταση (1917) και οι αλλαγές στην πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων, δημιούργησαν δραματικές συνθήκες και αυξημένη κινητικότητα στην περιοχή.

Η αδυναμία της Ελλάδας να διατηρήσει τα κέρδη της από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κατέληξε στον βίαιο ξεριζωμό του ελληνισμού της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης και στην υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας (1923).

Συστηματικά, κατά τον αιώνα που μεσολάβησε από την καταστροφή της Χίου (1822) μέχρι εκείνη της Σμύρνης (1922), η βία και ο φόβος έσπρωχναν τους ανθρώπους μακριά από τις εστίες τους, προς ένα αβέβαιο μέλλον.

1914-1918: Ανθελληνικές διώξεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

Η ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στους Βαλκανικούς Πολέμους οδήγησε τους Νεότουρκους στην εφαρμογή ενός σχεδίου εκκαθάρισης της Αυτοκρατορίας από τα ξένα στοιχεία.

Την άνοιξη του 1914, κατά τη διάρκεια μιας ακόμη ελληνοτουρκικής κρίσης για το μέλλον των νησιών του ανατολικού Αιγαίου, ξεκίνησε το οργανωμένο σχέδιο εκτοπισμού των χριστιανικών πληθυσμών της Περγάμου, του Δικελί, της Φώκαιας καθώς και των χωριών του Αδραμυττηνού Κόλπου και των Δαρδανελλίων.

Φώκαια, 1914

Οι πόρτες και τα παραθυρόφυλλα, που είχαν φροντίσει να τα κλείσουν, έχουν παραβιαστεί. Ουρλιαχτά ακούγονται, αλαλιασμένοι άνθρωποι φεύγουν τρέχοντας με τα ρούχα και το πρόσωπο ματωμένο, ενώ οι πληγωμένοι σέρνονται στο κατώφλι. Όσοι επιτιθέμενοι είχαν μπει με τη βία στα σπίτια βγαίνουν, με τις αγκαλιές φορτωμένες μπόγους, που τους στοιβάζουν βιαστικά μέσα σε μεγάλα κοφίνια πάνω στα ζώα τους.

[…] Επικρατεί τέτοιος πανικός ώστε άλλη γυναίκα πνίγεται μπροστά στα μάτια μας, σε σημείο της ακτής όπου το νερό δεν ξεπερνάει τους 60 πόντους. […]

Φωνές φρίκης απαντούν στους πυροβολισμούς. Εγκαταλείπω την ιδέα να περιγράψω όλες τις σκηνές που διαδραματίζονται μπροστά μας. Η συνοικία μας βρίσκεται στην άκρη της θάλασσας, τα σπίτια είναι αραιά χτισμένα, με κήπους γύρω. Η περιοχή είναι ανοιχτή και σχετικά εύκολα μπορείς να φύγεις και να ξεφύγεις από τους φονιάδες.

Τι να έγινε στα λαβυρινθώδη σοκάκια, όπου είναι κρυμμένος ο όγκος του πληθυσμού; Τι φρικαλεότητες να έγιναν στη σκιά, μακριά από το επικριτικό μας βλέμμα; Δεν θα το μάθουμε ποτέ.

Χάρης Γιακουμής, Φώκαια 1913-1920. Η μαρτυρία του Φελίξ Σαρτιώ. Αθήνα: Ριζάρειο Ίδρυμα, 2008

---

Η έκθεση «Από τη Μεγάλη… στη Σύγχρονη Ελλάδα» πραγματοποιείται με την αποκλειστική χορηγία της Τράπεζας Πειραιώς.

Γεωργία Βορύλλα