Για τα ήθη και τα έθιμα στα Κοτύωρα, την πατρίδα της μητέρας του στην οποία και ο ίδιος πέρασε τα παιδικά του χρόνια, έχει γράψει ο Ξενοφών Άκογλου, ο λογοτέχνης, λαογράφος και στρατιωτικός που είναι γνωστός και με το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο Ξένος Ξενίτας.
Το έργο του Από τη ζωή του Πόντου – Λαογραφικά Κοτυώρων κυκλοφόρησε το 1939 στην Αθήνα. Ακόμα και σήμερα θεωρείται πολύτιμο λαογραφικό ντοκουμέντο, διότι αποτυπώνει την καθημερινότητα των Ελλήνων.
≈ ≈
Τ’ αυτά ήταν αφθονότατα και φτηνότατα, από τα κύρια προϊόντα του τόπου. Από την ημέρα του Πάσχα έως την Ανάληψη –τα λαμπροήμερα– κάθε Κυριακή και ενδιάμεση γιορτή παίζανε στον περίβολο της εκκλησία ένα πρωτότυπο τυχερό παιχνίδι με αυγά.
Οι αυγουλάδες, ή και όποιοι άλλοι ήθελαν να κερδίσουν από την πώληση αυγών, τα έφερναν με τα καλάθια και τα αράδιαζαν ανά 5,8,10 κτλ. σε σειρές. Όποιος ήθελε να παίξει προκαλούσε τους άλλους λέγοντας:
Παίζομε ωβά σην σειράν; Ή, κρούγομε ωβά σην σειράν;
Το παιχνίδι γινόταν ως εξής: Παίρνανε και οι δύο παίκτες από ένα αυγό μιας σειράς και τα τσούγκριζαν. Οποιανού έσπανε, έπαιρνε άλλο από την ίδια σειρά κι από την ίδια άκρη συνέχεια, ώσπου να τελειώσει η σειρά. Κέρδιζε κείνος που θα του έμενε ένα αυγό γερό, έστω κι από τη μία μεριά, κι έπαιρνε όλα τα αυγά της σειράς, ενώ ο άλλος ήταν υποχρεωμένος να πληρώσει τα… σπασμένα.
Εκτός από το παιχνίδι, ήταν και το απλό τσούγκρισμα των αυγών. Κι αυτό γινότανε με μεγάλο ενδιαφέρον, τόσο για να κερδίσει κανείς τ’ αυγά που θα ’σπανε, όσο και για να βγάλει όνομα, πως έχει το γερότερο αυγό απ’ όλους. Γι’ αυτό από πολλές μέρες πριν ο καθένας έψαχνε να βρει γερό αυγό, δοκιμάζοντας την αντοχή του στα μπροστινά δόντια κι από τις δύο μεριές.
Τα γερά τ’ αυγά τα λέγανε ταϊγανί’ ωβόν, ή κατσκάρ’ (τσακμακόπετρα), ή κουτσκούρ’. Τα κουτσκούρα τα κάνανε κυρίως τεχνητά με διάφορους τρόπους: ή τα ψήνανε στη χόβολη κρατώντας τα κατακόρυφα, ή τα τρύπαγαν με βελόνα και τα γέμιζαν με στύψη ή με πίσσα. Από καμιά φορά χρησιμοποιούσαν και ξύλινα αυγά βαμμένα.
Συνήθως πριν από το τσούγκρισμα δοκίμαζαν ο ένας του αλλουνού τ’ αυγό με τον τρόπο που αναφέραμε – εσινάευαν τ’ ωβά-τουν. Αν ο ένας από τους δύο καταλάβαινε πως τ’ αυγό του άλλου ήταν γερότερο, απόφευγε λέγοντας: ’Κι κρούγω· α τσακώντς-με. Για την απόφαση υπήρχε και άλλος παράγοντας: ποιος θα είναι από κάτω – ποιος α κάθεται. Αν στην παραπάνω περίπτωση εκείνος που απόφευγε να τσουγκρίσει δεν είχε κάμει καλή εκτίμηση της αντοχής του αυγού του, ο αντίπαλος του μπορούσε να του πει: Επάρ’ τ’ ωβό-μ’ και κάθ’ κα (πάρε τ’ αυγό μου και κάτσε = βάστα τ’ αυγό το δικό μου από κάτω, να τσουγκρίσουμε.
Μπορούσε να γίνει και το αντίθετο, και τότε είχαμε την πρόκληση: Παίρνω τ’ ωβό σ’ και κάθομαι (παίρνω τ’ αυγό σου και κάθομαι = μένω κάτω, να τσουγκρίσουμε).
Στην υπόθεση μπορούσε ν’ ανακατευτούν κι άλλοι απ’ έξω, μεγαλύτεροι στην ηλικία· παίρναν και δοκίμαζαν τ’ αυγά τους και ή παρακινούσαν ή εμπόδιζαν τον ευνοούμενό τους να τσουγκρίσει.
Δεν ήτανε και σπάνιες και μερικές ματσαράγγες: χτύπημα με το δάχτυλο ή με το νύχι. Γι’ αυτό εκείνος που ήταν από κάτω –εκείνος π’ εκάθουντουν– φούχτιαζε καλά τ’ αυγό του κι άφηνε μόλις να φαίνεται μια στρογγυλή μικρή επιφάνεια, ακριβώς στο κέντρο είτε της μύτης είτε του πάτου τ’ αυγού, για να αποφύγει και τα πλάγια χτυπήματα.
Στα παιχνίδια αυτά λάμβαναν μέρος και Τούρκοι κι Αρμένηδες που ερχότανε στην αυλή της εκκλησίας εφοδιασμένοι με αυγά. Οι αιώνιοι Ρωμιοί τούς γελούσαν με τα παραπάνω τεχνάσματα.
Έμεινε χαρακτηριστικό το παρακάτω ανέκδοτο: Ρωμιός με Τούρκο πήραν να τσουγκρίσουν. Συμφωνήθηκε ο Τούρκος να είναι από κάτω. Στην προκαταρκτική τους όμως δοκιμή –όπως αναφέραμε παραπάνω– διαπιστώθηκε ότι τ’ αυγό του Τούρκου ήτανε γερότερο. Παρά τις προσπάθειες των άλλων… εμπειρογνωμόνων να εμποδίσουν τον Ρωμιό, αυτός επέμενε να τσουγκρίσει, λέγοντας εμπιστευτικά δήθεν: Αφσέτε με, τζάνουμ, α τσακών’ άτον με το παρμάκ-ι-μ’ (αφήστε με ψυχή μου, θα του το σπάσω με το δάχτυλό μου*).
Εννοείται ότι η τελευταία λέξη, που ποτέ δεν τη χρησιμοποιούμε στην ομιλία μας, τον πρόδωσε. Και ο Τούρκος με χριστιανικότατη ήρεμη μακροθυμία και με στωικισμό τράβηξε παραπέρα, για να ψάξει παλικαρίσια και άλλο θύμα.
