100 χρόνια από την ίδρυση της Δημοκρατίας της Τουρκίας: Από τον Κεμάλ στον Ερντογάν

Τα 100 της χρόνια γιορτάζει σήμερα η Δημοκρατία της Τουρκίας – πριν από έναν αιώνα στα ερείπια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και αφού είχε προηγηθεί… εκκαθάριση από τα χριστιανικά στοιχεία μέσω μιας προσεκτικά σχεδιασμένης γενοκτονικής πολιτικής, ο Μουσταφά Κεμάλ ίδρυσε ένα κράτος με σαφή φιλοδυτικό προσανατολισμό.

Μέσα σε λίγα χρόνια επέβαλε πολλές και ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις. Θέσπισε το λατινικό αλφάβητο, αντί του αραβικού. Εισήγαγε σύγχρονη νομοθεσία, με βάση τα δυτικά πρότυπα. Καθιέρωσε το δικαίωμα ψήφου για τις γυναίκες. Είχε προβλέψει ακόμη και νομοθεσία για τα καπέλα που επιτρέπονται στο νέο κράτος, αναγκάζοντας τους Τούρκους να αποχωριστούν το φέσι και το τουρμπάνι για να φορέσουν ημίψηλο ή άλλα ευρωπαϊκά μοντέλα, όπως στο Λονδίνο ή στο Παρίσι.

Όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις συνδέονται σήμερα με τον Μουσταφά Κεμάλ. Αλλά στην πραγματικότητα, επισημαίνει ο Σαλίμ Τσεβίκ, επιστημονικός συνεργάτης του γερμανικού Ιδρύματος Επιστήμης και Πολιτικής (SWP) στο Βερολίνο, την εποχή εκείνη ο ιδρυτής της Δημοκρατίας της Τουρκίας και οι συνοδοιπόροι του είχαν κυρίως έναν στόχο: Να αποτρέψουν την ολοκληρωτική ήττα, να διασώσουν ό,τι απέμεινε μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, να ιδρύσουν ένα νέο κράτος που θα μπορούσε να αντιμετωπίζει επιθέσεις από το εξωτερικό αλλά και το εσωτερικό της χώρας.

Ο Ερντογάν στη θέση του Κεμάλ

«Ο αιώνας της Τουρκίας» ήταν το κεντρικό προεκλογικό σύνθημα, με το οποίο ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κέρδισε τις προεδρικές εκλογές του Μαΐου. Έχει ήδη συμπληρώσει περισσότερα από 20 χρόνια στην εξουσία και επιθυμεί να παραμείνει άλλα πέντε. Η Μπεάτε Άπελτ, επικεφαλής του Πολιτικού Ιδρύματος «Φρίντριχ Νάουμαν» στην Τουρκία, θεωρεί πράγματι ότι ο Τούρκος πρόεδρος επιδίδεται σε συνεχείς συμβολισμούς, επιδιώκοντας μια αναγνώριση αντίστοιχη με αυτή που η ιστορία επιφυλάσσει σήμερα στον Μουσταφά Κεμάλ.

Εκεί αποβλέπει και το σύνθημα «Ο αιώνας της Τουρκίας»: Ο Κεμάλ είναι αυτός που εμπνεύστηκε το εγχείρημα του σύγχρονου κράτους, αλλά ο Ερντογάν (θεωρεί ότι) είναι εκείνος που ολοκληρώνει την υλοποίησή του, αναφέρει η Μπεάτε Άπελτ, μιλώντας στην DW. Η ίδια κάνει λόγο για μια «εντεινόμενη δυσαρέσκεια» πολλών Τούρκων, καθώς η επέτειος δεν εορτάζεται με τη μεγαλοπρέπεια που θα άρμοζε στο ιστορικό γεγονός, ενώ πολλές εκδηλώσεις προσλαμβάνουν θρησκευτικό χαρακτήρα, κάτι που επίσης δεν συνάδει με την παρακαταθήκη του ιδρυτή της σύγχρονης Τουρκίας.

Ο Μουσταφά Κεμάλ είχε καθιερώσει αυστηρό διαχωρισμό θρησκείας και κράτους, καταργώντας το Χαλιφάτο και τις θρησκευτικές αδελφότητες. Αντιθέτως ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν από τότε που ανήλθε στην εξουσία επιφυλάσσει προνομιακή μεταχείριση στις ομάδες αυτές. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι ο ίδιος ποτέ δεν αναφέρεται στον ιδρυτή του κράτους ως Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, παρά μόνο κάνει λόγο για τον «βετεράνο Μουσταφά Κεμάλ». Το «Ατατούρκ», που σημαίνει «πατέρας όλων των Τούρκων», παραλείπεται. Μάλιστα σε κύκλους του κυβερνώντος κόμματος AKP ακούγονται απαξιωτικά σχόλια για ορισμένες συνήθειες του Ατατούρκ, όπως η ελευθεριότητα στην προσωπική του ζωή και η ροπή του προς το αλκοόλ.

Εφιάλτης του Ερντογάν η Τουρκία του Κεμάλ

Σήμερα κανείς δεν αμφισβητεί την ύπαρξη του τουρκικού κράτους. Μάλιστα η Τουρκία έχει αναβαθμιστεί σε περιφερειακή δύναμη, συμμετέχει στο ΝΑΤΟ και άλλες διεθνείς συμμαχίες.

«Ιδιαιτέρως στο χώρο μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής η Τουρκία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο», επισημαίνει η Μπεάτε Άπελτ από το πολιτικό Ίδρυμα «Φρίντριχ Νάουμαν. Η ίδια θεωρεί ότι και ο ίδιος ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είναι σε θέση να αναλάβει διαμεσολαβητικές πρωτοβουλίες, για παράδειγμα μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, όπως φάνηκε και στο ζήτημα της εξαγωγής των ουκρανικών σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Ή ακόμη μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς.

Όμως ο Μουσταφά Κεμάλ είχε διακηρύξει και έναν ακόμη στόχο, εκείνον της «φιλειρηνικής εξωτερικής πολιτικής».

Το νέο κράτος θα παρέμενε μακριά από πολεμικές περιπέτειες ώστε να διαφυλάξει την επικράτειά του. Έχει επιτευχθεί αυτός ο στόχος; Με εξαίρεση την Κύπρο στη δεκαετία του 1970, μάλλον ναι, λέει ο αναλυτής Σαλίμ Τσαβίκ.

Ακόμη και ο ίδιος ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησής του απέφευγε να εμπλακεί σε πολέμους, υποστηρίζει. Η «Αραβική Άνοιξη» άρχισε να αλλάζει τα σχέδιά του, φέρνοντάς τον σε αντιπαράθεση με ορισμένες αραβικές χώρες. Τα τελευταία χρόνια, επισημαίνει ο Σαλίμ Τσαβίκ, παρατηρείται ένας «πιο επιθετικός τόνος» και μια «εντεινόμενη στρατιωτικοποίηση».

• Με πληροφορίες από την Deutsche Welle / Ελμάς Τοπσού.