Στα τέλη του 12ου αιώνα, ένα βυζαντινό χάνι άνοιξε τις πόρτες του στη Θεσσαλονίκη, προκειμένου να στεγάσει τους ταξιδιώτες και τα ζώα τους, που ήθελαν να ξαποστάσουν στη διαδρομή μεταφοράς εμπορευμάτων. Απέκτησε το όνομά του με την έλευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας και πήρε το όνομα Καραβάν Σαράι.
Τα σεράγια ήταν πανδοχεία και μέσα στο χρόνο εξελίχθηκαν και σε εμπορικά κέντρα, τα οποία διέθεταν καταστήματα, δωμάτια, εσωτερική αυλή και στοές.
Πρόκειται για το μεγαλύτερο οικόπεδο, εκτάσεως περίπου 3.200 τετραγωνικών μέτρων, που υπάρχει στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, στη γωνία των οδών Βενιζέλου και Βαμβακά, στα βόρεια του τζαμιού Χαμζά Μπέη, γνωστού και ως Αλκαζάρ.
Γνώρισε στιγμές «δόξας» για περίπου τέσσερις δεκαετίες, όταν δεν υπήρχε «σπιθαμή» του ξενοίκιαστη. Οι νεότεροι πάλι το ξέρουν ως το παλιό δημαρχείο της Θεσσαλονίκης.
Ο 20ος αιώνας και η έδρα του δήμου
Τη μακρά και άκρως ενδιαφέρουσα ιστορία του Καραβάν Σαράι, «ξεδίπλωσε», μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο πρώην ξενοδόχος και ιδρυτής της εταιρείας «Tourism Plus» Νίκος Σαπουντζής. Ο παππούς του, Θεόδωρος, ήταν αυτός που αγόρασε ένα τμήμα του κτηρίου, μαζί με άλλους τρεις επιχειρηματίες της εποχής, με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912 και στην κατοχή της οικογένειάς του παρέμεινε το αρχικό τμήμα του συγκεκριμένου οικήματος έως την πώλησή του το 2019 σε ισραηλινό fund.
«Δεν υπήρχε τετραγωνικό άδειο τις δεκαετίες ’60, ’70, ’80, μέχρι και το ’90. Στα 2/3 του οικοδομικού τετραγώνου ήταν το δημαρχείο και στο υπόλοιπο γραφεία και βιοτεχνικοί χώροι. Σιγά σιγά άρχισε ο χώρος να φθίνει, καθώς όλοι αναζητούσαν πιο μοντέρνα και εξελιγμένα κτίρια, ενώ και η βιοτεχνία παπουτσιών παρουσίασε ύφεση λόγω των εισαγωγών από ξένες χώρες» θυμάται ο Ν. Σαπουντζής.
Σήμερα, τα 3.262 τετραγωνικά μέτρα του κτιρίου έχουν μοιραστεί σε 91 μερίδια με περίπου 300 ιδιοκτήτες.
Το «κουβάρι» της ιστορίας πιάνεται από την αρχή καθώς με την απελευθέρωση της πόλης από τους Τούρκους, το Καραβάν Σαράι είχε πέσει σε δυσμένεια. Ήταν ερείπιο, δεν λειτουργούσε πια, είχαν γκρεμιστεί αρκετά μέρη του. «Η Κτηματική Υπηρεσία του Δημοσίου έβγαλε το οικόπεδο και το παλιό βυζαντινό χάνι σε πλειστηριασμό. Αρχικά, υπήρχαν σκέψεις να το εκμεταλλευτεί το ίδιο το δημόσιο ως ξενοδοχείο και για άλλες χρήσεις, όμως τελικώς βγήκε σε δημοπρασία» τόνισε ο Ν. Σαπουντζής.
Τότε, ο παππούς του, επιχειρηματίας που είχε μετακομίσει μαζί με την οικογένειά του από τη Φλώρινα στη Θεσσαλονίκη, συμμετείχε στη δημοπρασία, μαζί με άλλους τρεις, κι έτσι όλο το οικόπεδο και ό,τι είχε απομείνει από το κτίριο πέρασε στην κυριότητα του ίδιου, του Κουκουφλή, του Βαρσάνο και στα αδέλφια Πανταζίεβιτς, οι οποίοι αποφάσισαν να μετατρέψουν τα ερείπια σε ένα ξενοδοχείο με τα πρώτα σχέδια να υπάρχουν από το 1925 του γνωστού αρχιτέκτονα της εποχής Μαρίνο Δελλαδέτσιμα.
Στην πορεία εμφανίστηκε η οικογένεια Δήμου που αγόρασε το μεγαλύτερο ποσοστό του οικοδομικού τετραγώνου, από τους Σέρβους και τον Βαρσάνο, έτσι οι ιδιοκτήτες έμειναν τρεις (Σαπουντζής, Κουκουφλής, Δήμου), οι οποίοι προπολεμικά αποφάσισαν να ξεκινήσουν το χτίσιμο.
Μέχρι την Κατοχή, τα μπετά «σκαρφάλωσαν» σε τρεις ορόφους και η ιδέα καθηλώθηκε. «Ήρθε το “κραχ” στις Ηνωμένες Πολιτείες και ο πόλεμος και το σχέδιο κόλλησε. Αν και το κτήριο ήταν γιαπί, φιλοξένησε οικογένειες εκτοπισμένες από την ύπαιθρο κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου» εξήγησε ο Ν. Σαπουντζής.
Μάλιστα, η ιστορία αυτή έγινε και ταινία, αν και δεν γυρίστηκε στο αυθεντικό κτήριο.
Το 1952 υπήρξε συμφωνία να συνεχιστεί η ανοικοδόμηση του κτηρίου, που τελικώς έφτασε τους τέσσερις ορόφους και άλλους δύο σε εσοχή. Στο ισόγειο ήταν όλο καταστήματα, ενώ στους ορόφους γραφεία, εταιρείες, βιοτεχνίες και από το 1958, το Καραβάν Σαράι νοικιάστηκε στον δήμο Θεσσαλονίκης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι πριν από την πυρκαγιά του 1917 (από την εγκατάσταση της πρώτης δημοτικής αρχής στην πόλη, το 1869), το δημαρχείο στεγαζόταν στην ίδια περιοχή, στο Καραβάν Σαράι, και το κτίριο όπου στεγαζόταν, πιθανότατα στην οδό Ίωνος Δραγούμη, κάηκε.
Έως το 1941 το δημαρχείο στεγαζόταν στην οδό Μανουσογιαννάκη, για να μεταφερθεί το 1942 στην περιοχή του Συντριβανίου. Στη συνέχεια στεγάστηκε στο Μέγαρο Ζενίθ των Μποτόν και Σακιτούδη στη γωνία Μητροπόλεως με Βενιζέλου μέχρι το 1958.
Από το 1958 έως το 2010 τμήμα του Καραβάν Σαράι ενοικιάστηκε στο δήμο Θεσσαλονίκης για να εγκατασταθεί εκεί το δημαρχείο της πόλης όπου και παρέμεινε για 53 χρόνια, οπότε και ολοκληρώθηκε το νέο δημαρχιακό μέγαρο.
Η οικογένεια Σαπουντζή κατείχε το 20% όλου του οικοδομικού τετραγώνου και του Καραβάν Σαράι και των καταστημάτων, η οικογένεια Κουκουφλή το 25% και η οικογένεια Δήμου το υπόλοιπο 55%.
Τι «έζησε» το κτήριο
Ημέρες αίγλης και λαμπρότητας διένυσε το κτήριο που στέγαζε το παλιό δημαρχείο Θεσσαλονίκης και δεκάδες υπηρεσίες του. Για πολλά χρόνια υπήρχε ζωντάνια και ένταση στα γραφεία και στους διαδρόμους. Υπάλληλοι, δημότες, επίσημοι προσκεκλημένοι, ξένες αντιπροσωπείες πέρασαν το κατώφλι του. Αποφάσεις για τη ζωή των Θεσσαλονικέων, αντεγκλήσεις, κόντρες, αλλά και επίσημοι εορτασμοί, στολισμοί και φωταγωγήσεις.
Πλέον, αρκετά από τα καταστήματα και τα γραφεία που λειτουργούσαν σε όλο το οικοδομικό τετράγωνο είναι άδεια, αφημένα και παρατημένα.
Από τη δική του πλευρά, ο Χρήστος Κουκουφλής, στον οποίο έχει προέλθει από κληρονομιά το 25% των ισογείων καταστημάτων και των υπογείων, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, αφήνει να εννοηθεί ότι αυτό γίνεται σκοπίμως. Οι άλλοι ιδιοκτήτες θέλουν το κτίριο να πουληθεί. Οι συνιδιοκτήτες βρίσκονται σε πολυετή δικαστική διαμάχη για την διαχείριση του ακινήτου. Αναφέρει επίσης ότι μέρος των εσόδων των κληρονόμων Κουκουφλή διατίθεται σε φιλανθρωπικό έργο.
Επιστρέφει στην αρχική χρήση του ξενοδοχείου
Οι διαπραγματεύσεις με το ισραηλινό fund ξεκίνησαν το 2018 και η πώληση συνεχίζεται έως σήμερα, με τους νέους ιδιοκτήτες να μην έχουν πάρει στην κυριότητά τους το 100% του κτιρίου. Η διαδικασία πήγε πίσω λόγω της πανδημίας και εξαιτίας γραφειοκρατικών ζητημάτων που προκύπτουν από τους πολλούς κληρονόμους.
Ο Ν. Σαπουντζής εκφράζει την άποψη πως «το κτήριο θα γίνει ένα στολίδι για την πόλη», αφού θα παραμείνει ως έχει με την απόφαση του 1983 της Μελίνας Μερκούρη που χαρακτηρίστηκε ως διατηρητέο και έργο τέχνης. Η αρχιτεκτονική του μοιάζει πολύ με τη ΧΑΝΘ, ενώ εκτιμάται πως η περιοχή πάνω από την Εγνατία θα αναπτυχθεί σε συνδυασμό με το Μετρό, το Σταθμό Βενιζέλου, το Τζαμί Χαμτζά Μπέη, το γνωστό «Αλκαζάρ», που είναι σε εξέλιξη οι εργασίες αναπαλαίωσης.
Στα σχέδια των ισραηλινών είναι να μετατραπεί και πάλι ο χώρος σε ξενοδοχείο, σε γραφεία και σε μαγαζιά.
Το Καραβάν Σαράι αποτελεί νεότερο μνημείο της Θεσσαλονίκης και στην απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού το 1983 αναφέρεται ότι χρειάζεται «ειδική κρατική προστασία σύμφωνα με το σχετικό νόμο γιατί είναι χαρακτηριστικό δείγμα της αρχιτεκτονικής των αναζητήσεων των πρώτων δεκαετιών του αιώνα».
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ/Όλγα Γκάλη – Αναστασία Καρυπίδου
