Ο Μέγας Κωνσταντίνος ήταν ο Αυτοκράτορας που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Για το ρόλο που διαδραμάτισε στην διάδοση του χριστιανισμού, η Εκκλησία μας τον ανέδειξε όχι μόνο σε Άγιο αλλά και σε Ισαπόστολο.
Ήταν κατά το ήμισυ Έλληνας, αφού η μητέρα του η Αγία Ελένη είλκε την καταγωγή της από το Δρέπανο της Βιθυνίας στην Μ. Ασία.
Ο Μέγας Κωνσταντίνος τον Οκτώβρη του 312 μ.Χ. παράταξε τα στρατεύματά του στη Μιλβία γέφυρα του Τίβερη, απέναντι από τα στρατεύματα του άλλου διεκδικητή του θρόνου, τυράννου της Ρώμης Μαξέντιου. Την παραμονή της μάχης της 28ης Οκτωβρίου η οποία έμελλε να παίξει καθοριστικό ρόλο για το μέλλον της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ο Φλάβιος Βαλέριος Αυρήλιος Κωνσταντίνος, όπως ήταν ολόκληρο το όνομά του, είδε στον ουρανό μια θεοσημία: έναν ολόφωτο σταυρό με την επιγραφή «Εν τούτω Νίκα» (με αυτό θα νικήσεις). Ο σταυρός εν μέσω φωτεινών ακτίνων σελάγιζε επί ώρα στον ουρανό βεβαιώνοντας τον Κωνσταντίνο ότι δεν επρόκειτο για οπτασία αλλά για επιφάνεια, δηλαδή για θεϊκό σημείο. Έπειτα από αυτή τη θεοσημία ο Κωνσταντίνος στόλισε λάβαρα με το έμβλημα που είδε στον ουρανό, το σταυρικό σύμπλεγμα με την επιγραφή «Εν τούτω Νίκα», και έριξε το στράτευμά του στην μάχη με την βεβαιότητα πως έχει Θεία στήριξη.
Η νίκη ήταν περίλαμπρη και η χιλιόχρονη περίοδος της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην οποία διαδόθηκε από άκρου εις άκρον της Αυτοκρατορίας ο χριστιανισμός, είχε ανατείλει! Το 313 μ.Χ. ο Κωνσταντίνος υπογράφει το διάταγμα των Μεδιολάνων (σημερινό Μιλάνο), σύμφωνα με το οποίο κατοχύρωνε το δικαίωμα της ανεξιθρησκίας για κάθε πολίτη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, παύοντας έτσι τους διωγμούς κατά των Χριστιανών.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της βασιλείας του, δεν έπαψε να ευλαβείται το Σταυρό και να τρέφει τον ευσεβή πόθο να βρει το Τίμιο Ξύλο. Το 325 μ.Χ., τρεις αιώνες μετά από τον σταυρικό θάνατο του Κυρίου, πληροφορήθηκε κατά την διάρκεια της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου στη Νίκαια της Βιθυνίας τον τόπο του μαρτυρίου του Ιησού Χριστού στα Ιεροσόλυμα και την κατάστασή του. Σχεδόν άμεσα έστειλε αποστολή στους Αγίους Τόπους και ανέθεσε στην χριστιανή μητέρα του Αγία Ελένη την εποπτεία του εγχειρήματος της εύρεσης του Σταυρού του Κυρίου.
Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες μέχρι τότε, καθότι ειδωλολάτρες, είχαν φροντίσει να καταστρέψουν ό,τι σχετικό με την πίστη του χριστιανισμού στην Ιερουσαλήμ. Μάλιστα στη νέα πόλη που ανιδρύθηκε με την ονομασία Αιλία Καπιτωλίνα δέσποζε η ειδωλολατρία, με κύριο ναό το Καπιτώλιο στη θέση του ναού του Σολομώντος και δευτερεύοντα ναό τον ναό της Αφροδίτης στη θέση του Γολγοθά και του Πανάγιου τάφου. Υπό την εποπτεία της Αγίας Ελένης οι εργάτες με εντολή του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου κατεδάφισαν τον ναό της Αφροδίτης και πραγματοποίησαν ανασκαφή για να αποκαλυφθεί ο Γολγοθάς και το σπήλαιο του Πανάγιου τάφου.
Βρέθηκαν οι τρεις σταυροί, τρία καρφιά τα οποία είχαν χρησιμοποιηθεί για να καρφωθούν τα δύο χέρια και τα πόδια (το ένα επάνω στο άλλο) του Ιησού Χριστού, καθώς επίσης και η πινακίδα με την επιγραφή στα ελληνικά (Ιησούς ο Ναζωραίος Βασιλεύς Ιουδαίων).
Για να διαπιστωθεί ποιος από τους τρεις σταυρούς ήταν του Κυρίου ο επίσκοπος Ιεροσολύμων Μακάριος μετά από θερμότατη προσευχή προέτρεψε μια ασθενή γυναίκα να ακουμπήσει κάθε έναν από αυτούς. Σύμφωνα με την παράδοση η ασθενούσα ακούμπησε τους δυο πρώτους και δεν άλλαξε η κατάστασή της. Όταν ακούμπησε τον Σταυρό του Κυρίου βίωσε το θαύμα της ίασης. Η Αγία Ελένη συγκινημένη που έφερε εις πέρας αυτήν την μεγάλη αποστολή που της ανέθεσε ο γιος της έπεσε στα γόνατα και προσκύνησε τον σταυρό του μαρτυρίου. Την ακολούθησε κόσμος πολύς αλλά επειδή δεν ήταν δυνατόν να προσκυνήσει όλο το πλήθος που είχε μαζευτεί, ο επίσκοπος Μακάριος σήκωσε τον Τίμιο Σταυρό με τα δυο του χέρια και τον έδειξε στον κόσμο που ήθελε να τον δει, λέγοντας «Κύριε ελέησον».
Σε ανάμνηση του γεγονότος της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού η Εκκλησία μας κάθε χρόνο γιορτάζει στις 14 Σεπτεμβρίου τη μεγάλη αυτήν μέρα της ανεύρεσης και εξύψωσης του Τιμίου Σταυρού, του μαρτυρικού συμβόλου που έγινε «των Χριστιανών το καύχημα» και σύμβολο της νίκης του φωτός έναντι του ζόφου. Έτσι λοιπόν σε όλες τις εκκλησίες της ρωμιοσύνης αυτήν την μέρα ο ιερέας υψώνει το σταυρό στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα ευλογώντας την οικουμένη και ψάλλοντας «Σώσον, Κύριε, τον Λαόν Σου κι ευλόγησον την κληρονομίαν Σου, νίκας τοις ευσεβεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος και το σον φυλάττων, δια του Σταυρού Σου, πολίτευμα».
Αλεξία Ιωαννίδου
