«Έξοδος 1922»: Η μεγάλη πληγή του ελληνισμού σε ένα ντοκιμαντέρ 59 λεπτών – Η Μικρασιατική Εκστρατεία, η κατάρρευση του μετώπου, η Καταστροφή της Σμύρνης

Μέσα Αυγούστου¹ 1922: Το ελληνικό μέτωπο καταρρέει στη γραμμή Εσκί Σεχίρ – Κιουτάχεια – Αφιόν Καραχισάρ. Βρισκόμαστε ένα βήμα πριν από την πράξη τέλους της Μικρασιατικής Εκστρατείας που είχε ξεκινήσει το 1919 με ενθουσιασμό και πίστη στη Μεγάλη Ιδέα, και κατέληξε σε οδυνηρή ήττα.

Τα τουρκικά στρατεύματα εισέρχονται στη Σμύρνη στις 27 Αυγούστου, και σαν σήμερα, 29 Αυγούστου, οι πρώτοι τσέτες μπαίνουν στη Σμύρνη από τα Βουρλά κι αρχίζουν τις σφαγές και τις βιαιοπραγίες.

Το γιαγκίνι,² η μεγάλη πυρκαγιά που ξεκίνησε από την αρμενική συνοικία, συνέχισε να καίει τα προάστια της σπουδαίας πόλης της Ιωνίας ενώ οι τσέτες έσφαζαν, κακοποιούσαν και βασάνιζαν Έλληνες και Αρμενίους. Η αντίστροφη μέτρηση για τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας είχε ξεκινήσει.

Το ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ «Έξοδος 1922»³ αποτελεί ένα εμπεριστατωμένο και αυτοτελές μάθημα Ιστορίας, με πλούσιο αρχειακό οπτικοακουστικό και φωτογραφικό υλικό. Ακούγονται μαρτυρίες προσφύγων για την πορεία από το εσωτερικό της Μικράς Ασίας προς την Καισάρεια και έπειτα τα παράλια, αλλά και από την εμπειρία στα τάγματα εργασίας («αμελέ ταμπουρού»).

Ο ιστορικός Τάκης Λαζαρίδης μιλά για το πώς οι Μεγάλες Δυνάμεις οδήγησαν την Ελλάδα προς τη μικρασιατική εκστρατεία, αλλά και για τις διεθνείς εξελίξεις και την αλλαγή στάσης τους απέναντι στο Ανατολικό Ζήτημα.

Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης μιλά για τις ιστορικές και εθνολογικές συνέπειες της καταστροφής για τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας. Ειδικότερα αναφέρεται στη Σύμβαση Ανταλλαγής Πληθυσμών της Λοζάνης και την εξαφάνιση του ελληνικού και ποντιακού στοιχείου από τη Μικρά Ασία έπειτα από μακραίωνη παρουσία στην περιοχή. Τέλος, επισημαίνει τη σημασία της επίτευξης της εθνολογικής ενότητας του ελληνικού κράτους έπειτα από την Καταστροφή, αλλά και τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες –όπως η ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης και η εντατικοποίηση της αστικοποίησης– από την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα.

.

• Έτος παραγωγής: 1985.
• Σκηνοθεσία: Διονύσης Γρηγοράτος.
• Έρευνα: Αλέκος Πέννας, Μιχάλης Κοσμίδης, Σταύρος Στάγκος.
• Ιστορικός σύμβουλος: Βάσιας Τσοκόπουλος.

____
1. Η αναφορά γίνεται με το παλαιό ημερολόγιο, που ίσχυε τότε. Το νέο ημερολόγιο τέθηκε σε εφαρμογή στην Ελλάδα τον Φεβρουάριο του 1923, και με βάση αυτό η μνήμη της  Μικρασιατικής Καταστροφής τιμάται στις 14 Σεπτεμβρίου.
2. Το γιαγκίνι (από την τουρκική yangın = φωτιά, πυρκαγιά, αλλά και σεβντάς) της Σμύρνης πέρασε και στη λαϊκή μούσα:

Σαν της Σμύρνης το γιαγκίνι
στον ντουνιά δεν έχει γίνει.
Κάηκε κι έγινε στάχτη,
κι έβγαλ’ ο Κεμάλ το άχτι.

3. Το Αρχείο της ΕΡΤ ψηφιοποίησε το επεισόδιο «Έξοδος 1922» από τη σειρά ιστορικών ντοκιμαντέρ «Στο χώρο της Ιστορίας» στο πλαίσιο των εκδηλώσεων μνήμης για τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή.