Από την αρχή της ιστορίας, η ανθρωπότητα και η τέχνη συμπορεύτηκαν. Ο άνθρωπος παρήγαγε την τέχνη και η τέχνη προήγαγε τον άνθρωπο. Αγαπημένη απεικόνιση του ανθρώπου είναι το τοπίο μέσα στο οποίο ζει. Το ξεκίνημα έγινε από την εποχή που ο πρωτόγονος άνθρωπος χάραζε σκηνές κυνηγιού στο βράχο, με πρωταγωνιστή τον ίδιο μέσα στο φυσικό περιβάλλον όπου ζούσε. Έντονη τοπιογραφική παρουσία έχει και η ζωγραφική της μινωικής εποχής, ιδιαιτέρως στον τοιχογραφικό διάκοσμο των ανακτόρων (βλ. παράσταση Πρίγκιπα των κρίνων της Κνωσού και Ιέρειες που χορεύουν στο Ιερό άλσος).
Στο απόγειο της αρχαίας ελληνικής τέχνης κατά την κλασική εποχή, το τοπίο –κυρίως ως οικιστικό περιβάλλον– πρωταγωνίστησε και έδρασε καθοριστικά στην ανάπτυξή της.
Στα χρόνια της ρωμαϊκής αρχαιότητας το τοπίο έπαιξε ρόλο αφηγηματικό αλλά και διακοσμητικό στις σκηνές που διαδραματίζονταν στα περίτεχνα μωσαϊκά των ρωμαϊκών ανακτόρων. Κατά τη βυζαντινή περίοδο το τοπίο εξαϋλώνεται για να συγκατατεθεί στα θεία, όμως παραμένει στις παραστάσεις ενώνοντας τον αισθητό με τον υπεραισθητό κόσμο. Την περίοδο της Αναγέννησης το τοπίο συμπληρώνει τις εξιδανικευμένες μορφές με πομπώδη τρόπο.
Ωστόσο σε όλη την πορεία της ανθρωπότητας, το τοπίο στη ζωγραφική έπαιζε πάντα επικουρικό ρόλο. Μόνο τον 17ο αι. η τοπιογραφία εμφανίζεται ως αυτοτελές θέμα στους πίνακες των Ολλανδών ζωγράφων που απεικόνιζαν με ρεαλιστικό τρόπο τοπία της χώρας τους. Έκτοτε η τοπιογραφία κυριαρχεί στο καλλιτεχνικό στερέωμα. Η απόδοση της φύσης ή ενός δομημένου περιβάλλοντος –πότε με επακριβή απεικόνιση, πότε με βάση τη στιγμιαία εντύπωση του καλλιτέχνη μέσα από την προσωπική του δημιουργική γραφή– αποτελεί αγαπημένο θέμα των επισκεπτών των πινακοθηκών ανά τον κόσμο.
Το τοπίο ως αυτόνομη απεικόνιση ή επικουρικό στοιχείο, πρωταγωνιστεί στα τρία βασικά καλλιτεχνικά ρεύματα της νεοελληνικής ζωγραφικής: του Ακαδημαϊσμού, της Λαϊκής τέχνης αλλά και του Μοντερνισμού.
Σε ένα φυσικό περιβάλλον τόσο προικισμένο όπως το ελληνικό, θα ήταν παράλογο εάν συνέβαινε το αντίθετο.
Ο μοντερνισμός του Νικόλαου Λύτρα
Ο πίνακας του Νικόλαου Λύτρα (1883-1927) «Βάρκα με πανί» απεικονίζει μια καθημερινή σκηνή από την ιδιαίτερη πατρίδα του καλλιτέχνη, τον Πάνορμο της Τήνου. Έχει φιλοτεχνηθεί το 1925, δύο μόλις χρόνια πριν ο μεγάλος μας ζωγράφος μεταβεί στην αιωνιότητα. Έχει διάσταση 53×73 εκ. και είναι λάδι σε μουσαμά. Ακόμη και ένα απαίδευτο μάτι θα διέκρινε πως πρόκειται για σκηνή από αιγαιοπελαγίτικο νησί.
Η αυθεντικότητα των χρωμάτων (τόνοι του γαλάζιου, κίτρινου και άσπρου) που απεικονίζουν το ελληνικό καλοκαίρι σε νησί του Αιγαίου, είναι αξιοπρόσεκτη.
Ο καλλιτέχνης αποδίδει με αδρές πινελιές τη στιγμιαία εντύπωση. Το πινέλο του περνά βιαστικά πάνω από τον καμβά και αφήνει ακατέργαστα τα ίχνη του διατρανώνοντας έτσι το εφήμερο της παρουσίας του βαρκάρη πάνω στη βάρκα του που βρίσκεται σε κίνηση ένα μεσημέρι του καλοκαιριού. Ακόμη μεγαλύτερη πρωτοτυπία του καλλιτέχνη, για τα ελληνικά δεδομένα της εποχής που μεσουράνησε, είναι το «κόψιμο» της βάρκας έξω από τον καμβά, σε συνδυασμό με το φουσκωμένο πανί της. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται η εντύπωση της κίνησης σε σχέση με τα ασπροβαμμένα στατικά κτήρια της ακτής που αστράφτουν εκτυφλωτικά κάτω από τον δυνατό καλοκαιριάτικο μεσογειακό ήλιο.
Ο Νικόλαος Λύτρας ήταν μαθητής του πατέρα του, Νικηφόρου, και του Γεώργιου Ιακωβίδη. Πέρασε από τη Σχολή του Μονάχου, αλλά δεν ακολούθησε τον «τυπολατρικό» ακαδημαϊσμό της. Επηρεάστηκε από εξπρεσιονιστικές τάσεις (γαλάζιος καβαλάρης1) και το ρεύμα του φοβισμού,2 όπου το χρώμα υπερίσχυε του σχεδίου. Έπλασε όμως έναν ιδιότυπο εξπρεσιονισμό, μη παραμορφώνοντας τη φόρμα, όπως οι ομότεχνοί του Ευρωπαίοι ζωγράφοι, αλλά παραμένοντας πιστός σε έναν τολμηρά δοσμένο χρωματικά υπαιθρισμό. Τα χρώματά του αποκτούν μια αυτονομία απλωμένα πάνω στον καμβά.
Το έργο του υιού Λύτρα εντάσσεται στην καλλιτεχνική περίοδο της νεωτερικότητας ή αλλιώς μοντερνισμού. Το ρεύμα αντιτασσόταν σε όλα αυτά που πρέσβευε ο ακαδημαϊσμός, και πρωτίστως στο συντηρητισμό, και κάτω από το βάρος των συγκλονιστικών αλλαγών στην Ευρώπη συμπαρέσυρε και την καλλιτεχνική κοινότητα. Στην Ελλάδα εκφράστηκε πολλά χρόνια μετέπειτα από την εμφάνισή του στην Ευρώπη και με μικρότερο εύρος νεωτερισμών (κυρίως στη χρωματική έκφραση). Ο Νικόλαος Λύτρας ήταν πρωτεργάτης της καλλιτεχνικής εξπρεσιονιστικής ομάδας «Ομάδα Τέχνη».
Στο έργο του «Ψάθινο καπέλο», που δημιουργήθηκε κι αυτό το 1925, ο Νικόλαος Λύτρας αποδεικνύει για άλλη μια φορά τη ζωγραφική του ιδιοφυΐα και την πρωτοπορία του σε σχέση με την εποχή που ζούσε. Είναι σαν να ζωγραφίζει με το ελληνικό φως!
Ένας νέος με ελληνικά-μεσογειακά χαρακτηριστικά, φορώντας ένα ψάθινο καπέλο που καταλαμβάνει μεγάλο μέρος του καμβά, στέκεται μπροστά από ένα ανοιχτό παράθυρο ενώ στο βάθος φανερώνεται το τηνιακό αγροτικό τοπίο. Ενώ η θάλασσα απουσιάζει από το τοπίο, το λευκό και οι αποχρώσεις του κίτρινου –πρωταγωνιστές του καλοκαιριού– δηλώνουν την ταυτότητά του… Αιγαίο, ελληνικό και απαράμιλλο!
Αλεξία Π. Ιωαννίδου
MSc Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων
