Ο «ευρυρρέων», κατά τον Όμηρο, ποταμός της μακεδονικής γης πήρε το όνομά του από τον μυθικό Αξιό, γενάρχη των Παιόνων βασιλέων. Άξος στα αρχαία ελληνικά σημαίνει δάσος, και πράγματι οι όχθες του Αξιού από την Αρχαιότητα όπως μαρτυρά το όνομά του μέχρι τις ημέρες μας είναι δασώδεις.
Σε αρχαίες πηγές ο ποταμός αναφέρεται:
- στην Ιλιάδα του Ομήρου ως «κάλλιστον ύδωρ»,
- στις Βάκχες, το τελευταίο έργο του Ευριπίδη, όπου ο μεγάλος δραματικός ποιητής τον ονομάζει «ωκυρρόαν», δηλαδή ταχύροο: «…τόν τ’ ωκυρρόαν διαβάς Αξιόν ειλισσομένας Μαινάδας άξει»,
- στην κορυφαία τραγωδία του Αισχύλου Πέρσες: «ές τε Μακεδόνων χώραν αφικόμεσθ’, επ’ Αξιού πόρον, Βόλβης θ’ έλειον δόνακα, Παγγαίον τ’ όρος» («φτάσαμε στη Μακεδονία, στο πέρασμα του Αξιού, στους βάλτους και τις καλαμιές της Βόλβης, και στο Παγγαίο όρος»).
Το δέλτα του ποταμού Αξιού προστατεύεται από τη διεθνή σύμβαση για την προστασία των βιοτόπων Ramsar. Σε όλο το μήκος του φιλοξενεί πολλά είδη πανίδας είτε ως επιδημητικό-μόνιμο πληθυσμό είτε ως αποδημητικό-μεταναστευτικό, καθώς και μια πλούσια ποικιλία ειδών χλωρίδας. Ερωδιοί, χαλκόκοτες, νεροχελίδονα, γαλιάντρες, πάπιες αλλά και άλλα πτηνά υπάρχουν σε σημαντικούς πληθυσμούς.
Οι πηγές του βρίσκονται στο σερβοαλβανικό όρος Σκάρδο και διανύει περί τα 300 χλμ. πριν μπει στην ελληνική γη για να χυθεί στον Θερμαϊκό Κόλπο, δίνοντας ζωή και ευφορία στον μακεδονικό κάμπο, διανύοντας δύο νομούς: του Κιλκίς και της Θεσσαλονίκης.
Τα νερά του σχηματίζουν «ρουφήχτρες» γι’ αυτό και είναι ιδιαιτέρως επικίνδυνος για κολύμβηση.
Πολλοί άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους προσπαθώντας να τον περάσουν κάθετα ή αναποδογυρίζοντας τη βάρκα τους όταν μάζευαν τα δίχτυα ψαρεύοντας γουλιανούς – στο παρελθόν υπήρχαν μπόλικοι πριν από την περιβαλλοντική του επιβάρυνση από βιομηχανίες κυρίως της γείτονος αλλά και την άκρατη χρήση χημικών λιπασμάτων στα χωράφια που γειτνιάζουν με αυτόν.
Ο Αξιός φρόντισε τους Πόντιους πρόσφυγες
Κατά μήκος του ποταμού Αξιού χτίσανε τα νέα τους σπιτικά Πόντιοι πρόσφυγες από το Καρς, τη Σάντα, την Τσάλκα, το Σοχούμ, την Τραπεζούντα και άλλα μέρη των αλησμόνητων πατρίδων.
Είναι γνωστή και σχεδόν κινείται στο φάσμα της ανεκδοτολογίας η περίφημη «απειλή» των Ποντίων μανάδων προς στα παιδιά τους που έβγαιναν για να παίξουν: «γιαμ’ πας και φουρκίεσαι σο ποτάμ; Κρούω σκοτώνω σε» (μήπως πας στο ποτάμι και πνιγείς; Θα σε σκοτώσω)!
Ο ποταμός Αξιός ήταν βοηθός τους στο ξεκίνημα της νέας τους ζωής.
Από αυτόν πότιζαν τα καπνοχώραφα και τα σιταροχώραφά τους εξασφαλίζοντας το ψωμί της οικογένειάς τους και προσφέροντας στην αγροτική οικονομία της χώρας.
Ακάματοι εργάτες του βίου, άνθρωποι που ήξεραν να ξεκινούν από το μηδέν αφού η ιστορία τους φέρθηκε τόσο βάναυσα, οι Πόντιοι καθάρισαν από τις πέτρες και τα ζιζάνια τη γη που πήραν ως αντάλλαγμα – για ολόκληρες περιουσίες που άφησαν πίσω τους μετά τον αναγκαστικό ξεριζωμό τους βάσει της Συμφωνίας της Λοζάνης.
Ξεχέρσωσαν χωράφια που για αιώνες έμεναν χέρσα, και έκαναν αυτό που ξέρουν να κάνουν καλύτερα από τον καθέναν: μετέτρεψαν το άγονο σε καλλιεργήσιμο, τον κόπο τους σε καρπό.
Αλεξία Π. Ιωαννίδου
