Το εύρος της θεματολογίας των συγγραμμάτων του Αριστοτέλη είναι εντυπωσιακό. Θα μπορούσαμε να του προσδώσουμε το χαρακτηρισμό του υπερεπιστήμονα, αν λάβουμε υπόψη τη σημαντικότητα και την ευρύτητα του έργου του, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι θεωρίες του κυριαρχούσαν στην επιστημονική σκηνή για είκοσι αιώνες μετά το θάνατό του.
Πράγματι, ο Αριστοτέλης καλύπτει μεγάλο πεδίο επιστημών, όπως η Κοσμολογία, η Μετεωρολογία, η Φυσική, η Χημεία, η Βιολογία, η Ζωολογία – για να μην αναφερθούμε στο πολιτικό και ηθικό περιεχόμενο των αντίστοιχων έργων του.
Ο Αριστοτέλης υποστήριζε πως ο κόσμος έχει τα εξής τρία χαρακτηριστικά: α) είναι κλειστός, β) είναι πεπερασμένος, και γ) είναι ιεραρχημένος.
Το κοσμολογικό σύμπαν του φιλοσόφου χωρίζεται σε δύο περιοχές, την υποσελήνια και την υπερσελήνια. Καθεμία από τις δύο αυτές περιοχές διέπεται από τους δικούς της νόμους και κανόνες. Έτσι, ο χώρος της υποσελήνιας περιοχής αναφέρεται στον γήινο κόσμο, βρίσκεται σε διαρκή μεταβολή δημιουργίας και φθοράς, ενώ ο χώρος της υπερσελήνιας, που αντιπροσώπευε τον ουράνιο κόσμο, βρίσκεται σε μια μακάρια κατάσταση αμετάβλητη και άφθαρτη. Οι κινήσεις των σωμάτων στο χώρο αυτόν είναι τέλειες ομαλές κυκλικές, σε αντίθεση με την υποσελήνια περιοχή όπου οι κινήσεις των σωμάτων είναι ευθύγραμμες και πεπερασμένες.
Όσον αφορά την υποσελήνια περιοχή, ο Αριστοτέλης διατύπωσε δύο θεμελιώδεις αρχές. Σύμφωνα με την πρώτη, καμιά κίνηση στην περιοχή αυτήν δεν είναι αυθόρμητη αλλά προκαλείται από το «κινούν» – μια ενέργεια (μια δύναμη) δηλαδή η οποία βρίσκεται σε συνεχή επαφή με το αντικείμενο που κινεί. Η δεύτερη αρχή ορίζει τα είδη των κινήσεων σε δύο κατηγορίες: τη φυσική κίνηση και την εξαναγκασμένη (άλλως βίαιη).
Η φυσική κίνηση είναι η ελεύθερη κίνηση των σωμάτων. Είναι ευθύγραμμη, με φορά κατακόρυφη.1 Η βίαιη κίνηση είναι η κίνηση που προκαλείται από την επίδραση κάποιας εξωτερικής δύναμης που υποβλήθηκε στο σώμα. Αυτή μπορεί να έχει διεύθυνση κατακόρυφη ή όχι, ανάλογα με τη διεύθυνση της δύναμης που την προκάλεσε. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η βίαιη κίνηση είναι υποδεέστερη της φυσικής, λόγω του ότι αντιτίθεται στη φύση των σωμάτων.
Στο εύλογο ερώτημα που προκύπτει, για ποιον λόγο τα σώματα συνεχίζουν την κίνησή τους παρόλο που έχουν χάσει την επαφή με το κινούν, ο Αριστοτέλης απαντά με τη θεωρία του περί «αντιπεριστάσεως».
Σύμφωνα με την τελευταία, το μέσο εντός του οποίου πραγματοποιείται η κίνηση αναλαμβάνει και το ρόλο του κινούντος. Έτσι, αν ένας τοξοβόλος ρίξει το βέλος του, το ρόλο της χορδής που μετέδωσε την κίνηση στη βάση του βέλους αναλαμβάνει ο αέρας που βρίσκεται πίσω από αυτό. Όσο περισσότερο απομακρύνεται το βληθέν σώμα από το τόξο (την πηγή που ενήργησε επάνω του και από την οποία εβλήθη) τόσο μειώνεται η ταχύτητά του μέχρι να μηδενιστεί και να πέσει στο έδαφος.
Ο Αριστοτέλης υποστήριζε πως όσον αφορά την υποσελήνια περιοχή, τα σώματα αποτελούνται από τα τέσσερα στοιχεία Γη, Αέρας, Νερό και Φωτιά. Η ίδια η φύση των σωμάτων είναι το «κινούν» τους, και εξαιτίας της τα σώματα έχουν την τάση να κινούνται προς τον φυσικό τους τόπο.
Συγκεκριμένα, ο Σταγειρίτης φιλόσοφος διαχωρίζει τα στοιχεία σε βαρέα και ελαφρά. Η Γη και το Νερό είναι τα βαρέα, εκ των οποίων η Γη περισσότερο βαρύ στοιχείο από το Νερό, και ο Αέρας και η Φωτιά είναι τα ελαφρά στοιχεία με τον Αέρα βαρύτερο της Φωτιάς. Έτσι η Γη και το Νερό έχουν την ιδιότητα να κινούνται προς το κέντρο του κόσμου, ενώ η Φωτιά και ο Αέρας ανέρχονται προς την περιφέρεια της γης, η οποία συγχρόνως είναι και το εσωτερικό μέρος της σφαίρας στην οποία βρίσκεται η Σελήνη.2
Άρα, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η κινητική συμπεριφορά ενός σώματος εξαρτάται από τη σχέση-αναλογία μεταξύ των βαρέων και των ελαφρών στοιχείων που το συνθέτουν.
Έτσι οδηγούμαστε στο συμπέρασμα πως στην ιδανική περίπτωση της απόλυτης καθαρότητας των σωμάτων και όταν αυτά θα έχουν τελειώσει τη φυσική τους κίνηση, θα σταθούν σε κατάσταση ηρεμίας σε τέσσερις ομόκεντρους κύκλους. Αυτοί οι κύκλοι-σφαίρες με κατεύθυνση από μέσα προς τα έξω θα διακρίνονται στη σφαίρα της Γης, τη σφαίρα του Νερού, τη σφαίρα του Αέρα και τη σφαίρα της Φωτιάς.
Όσον αφορά την υπερσελήνια περιοχή, ο Μακεδόνας φιλόσοφος βρέθηκε μπροστά στο ερώτημα της εξήγησης της αέναης και ομαλής κίνησης των ουράνιων σωμάτων. Τα σώματα αυτά δεν θα μπορούσαν να αποτελούνται από τα τέσσερα στοιχεία του γήινου περιβάλλοντος. Έτσι εισήγαγε μια πέμπτη ουσία,3 την πεμπτουσία, για να εξηγήσει το φαινόμενο της ομαλής κυκλικής τροχιάς των πλανητών την οποία ονόμασε αιθέρα.
Σε αντίθεση με την υποσελήνια περιοχή, στην υπερσελήνια δεν υπάρχουν δύο κινήσεις αλλά μόνο μία: η φυσική, η οποία είναι ομαλή κυκλική και εξασφαλίζει την ατέρμονη κίνηση των ουράνιων σωμάτων.
Αλεξία Π. Ιωαννίδου
MSc Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων
