Στη Θεογονία του Ησίοδου ο Μώμος αναφέρεται ως ο θεός του γέλιου και της σάτιρας, ενώ είναι και η προσωποποίηση της μομφής και της κατηγόριας. Ιερείς του Μώμου, και υπεύθυνοι για τη λατρεία του θεού, είναι οι Μωμόγεροι. Η λατρεία χάνεται στα βάθη των προϊστορικών χρόνων και είναι τόσο ισχυρή που δεν ξεριζώθηκε ούτε με την επικράτηση των χριστιανών και των Οθωμανών.
Οι Μωμόγεροι φόρεσαν φουστανέλα στα νεότερα χρόνια. Στο νου των Ποντίων η φουστανέλα της μητροπολιτικής Ελλάδας ήταν συνώνυμη της ανδρείας, της γενναιότητας και της λευτεριάς.
Το λαϊκό αυτό δρώμενο μεταφέρθηκε από τον Πόντο στην Ελλάδα, όπου συνέχισε τη δική του αυτόνομη (και παράλληλη) πορεία φτάνοντας ζωντανό έως τις μέρες μας. Σατιρική κωμωδία, απομεινάρι των ρωμαϊκών καλάντων διότι διατηρούν τις μεταμφιέσεις και τα γλέντια, ακόμα και ποντιακά καρναβάλια, τα Μωμο(γ)έρια (ή Κοτσαμάνια ή Μωμό’εροι) μπορεί κανείς να τα περιγράψει με διάφορους τρόπους.
Πλέον για τον τρόπο που παρουσιάζονται στα ποντιακά χωριά της Κοζάνης από τους απόγονους των προσφύγων έχουν κατακτήσει μία θέση στον κατάλογο της UNESCO με τα μνημεία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
Σήμερα οι Μωμόγεροι δίνουν το πρώτο ραντεβού και στην κεντρική πλατεία της Κοζάνης, στις 12 το μεσημέρι. Εκεί θα είναι ο κορυφαίος Μωμόγερος για να δώσει τα προστάγματα, ο Διάβολον για να πειράξει κυρίως τον Γέρον και τη Γραία (αλλά και τους θεατές), οι Νύφες για να προκαλέσουν με την παρθενική τους σεμνότητα να τις κλέψουν, ο Γιατρόν που με περισπούδαστες και κωμικές κινήσεις θα εξετάσει, μετά την απαγωγή, τις νύφες.
Την… κομπανία των Μωμόγερων θα συμπληρώνουν ο Τσανταρμάς ή ο Κατής, που επιβάλλει πρόστιμα στους απαγωγείς και θα φροντίσει να επανέλθει η τάξη, ο Άρκον και ο Αρκουδάς ή ο Καμελτσής με το Καμέλ.
«Χρόνια πολλά, υ’είαν κι ευλοΐαν και καληχρονίαν, θελκά μουσκάρια και αρνικά παιδία…», θα ευχηθεί ο Πολυχρονιστής.
Στη συνέχεια το δρώμενο θα αναβιώσει, όπως κάθε χρόνο πριν από την πανδημία, και σε έξι χωριά της περιοχής. Στον Άγιο Δημήτριο, στον Τετράλοφο και στη Σκήτη στις 25-26 Δεκεμβρίου, στα Αλωνάκια στις 31 Δεκεμβρίου και την Πρωτοχρονιά, στο Ρυάκιο ανήμερα της Πρωτοχρονιάς, και στο Πρωτοχώρι τις δύο πρώτες ημέρες του νέου έτους.
