Ο ναός του Αγίου Δημητρίου βρίσκεται επί της ομώνυμης οδού βορειοκεντρικά της Θεσσαλονίκης και είναι από τους μεγαλύτερους σε μέγεθος ναούς της πόλης (43,58 μ. μήκος, 33 μ. πλάτος). Πρόκειται για παλαιοχριστιανική πεντάκλιτη βασιλική με εγκάρσιο κλίτος. Εξωτερικά στη δυτική είσοδο διακρίνουμε δύο ανισοϋψείς πύργους ορθογώνιας διατομής· ο βόρειος στεγάζει το κωδωνοστάσιο, ενώ ο χαμηλότερος νότιος το κλιμακοστάσιο που οδηγεί στο υπερώο.
Αυτού του είδους η φρουριακή ναοδομική αρχιτεκτονική παρατηρείται πολύ συχνά σε παλαιοχριστιανικούς ναούς της Συρίας, γεγονός που αφήνει ένα ενδεχόμενο (δεν είναι τεκμηριωμένο, πρόκειται απλά για υπόθεση) ο μηχανικός-ναοδόμος να είχε σχέση με τη Συρία – να ήταν Σύριος ή να είχε αποκτήσει επαγγελματική εμπειρία στη χώρα.
Ο Άγιος Δημήτριος έζησε στη Θεσσαλονίκη την εποχή του Γαλέριου Μαξιμιλιανού (αρχές του 4ου αι.). Ήταν γόνος ευγενούς οικογένειας της Μακεδονίας και διακρινόταν όχι μόνο για τη μόρφωση και την παλικαροσύνη του, αλλά και για την αρετή του. Διορίστηκε από τον Γαλέριο-καίσαρα του ανατολικού τμήματος της Αυτοκρατορίας στρατηγός του ρωμαϊκού στρατού στη Θεσσαλία και ανθύπατος της επαρχίας της Ελλάδας.
Όταν ο Γαλέριος πληροφορήθηκε για τη χριστιανική πίστη και την πλούσια ιεραποστολική δράση του Δημήτριου διέταξε να τον κλείσουν στα υπόγεια ενός λουτρού, στον τόπο όπου βρίσκεται σήμερα ο περικαλλής ναός του. Το φρόνημα του Δημήτριου δεν κάμφθηκε καθόλου μέσα στην υγρή φυλακή με τα ακάθαρτα νερά και τους σκορπιούς. Τουναντίον, απομονωμένος και απαλλαγμένος από τα στρατιωτικά του καθήκοντα αφιέρωσε όλο το χρόνο που του είχε απομείνει στην προσευχή.
Ο Γαλέριος κατά τα ειωθότα διοργάνωνε αγώνες μονομάχων και μάλιστα είχε καλέσει γι’ αυτό το λόγο τον Λυαίο, έναν σωματώδη άντρα από την πόλη Ουάνδηλα της Σκυθίας, ο οποίος είχε υπερφυσικές δυνάμεις. Κανένας δεν τολμούσε να μονομαχήσει μαζί του. Ο Νέστορας ήταν ένας νεαρός χριστιανός ο οποίος αποφάσισε να αναμετρηθεί με τον γίγαντα για να αποδείξει στους Θεσσαλονικείς πως μόνο ο «Θεός του Δημήτριου», ο Ιησούς Χριστός, είναι παντοδύναμος.
Έτσι επισκέφτηκε κρυφά τον Δημήτριο και του ζήτησε να τον ενισχύσει για να νικήσει, «εις δόξαν Κυρίου». Εκείνος σχημάτισε με τα δάχτυλά του το σύμβολο του σταυρού στο μέτωπο και στην καρδιά του Νέστορα και τον έστειλε ως άλλον Δαβίδ απέναντι στον Γολιάθ. Τον διαβεβαίωσε πως θα νικήσει τον Λυαίο ενισχύοντας την πίστη των χριστιανών, και ότι μέσω του μαρτυρίου του που θα ακολουθήσει θα συγκαταλεγεί ανάμεσα στους εκλεκτούς του Θεού.
Ο Νέστορας στάθηκε στη μέση του σταδίου απέναντι από τον Λυαίο και φώναξε δυνατά: «Θεέ του Δημητρίου βοήθει μοι». Όλο το στάδιο πάγωσε με αυτήν την παράτολμη ενέργεια του νεαρού και την ομολογία του στον τριαδικό Θεό. Πριν ακόμα προλάβουν να συνειδητοποιήσουν τι έγινε, είδαν τον Λυαίο που χωρίς να χάσει χρόνο είχε ήδη επιτεθεί, αιμόφυρτο στο χώμα με καίριο χτύπημα από το ξίφος του Νέστορα.
Ο Γαλέριος έξαλλος με την τροπή του αγώνα διέταξε να συλλάβουν τον Νέστορα και να τον αποκεφαλίσουν. Αμέσως μετά έστειλε στρατιώτες στο κελί που είχε φυλακίσει τον Δημήτριο για να τον σκοτώσουν, πριν καν προηγηθεί κάποια δικαστική διαδικασία ως όφειλε, καθώς ο κρατούμενος ήταν μεγαλόσχημος στρατιωτικός.
Ο Δημήτριος αντικρίζοντας τους στρατιώτες που μέχρι πρότινος ήταν υπό τις διαταγές του σήκωσε το δεξί του χέρι για να διευκολύνει τη λόγχη να εισέλθει στα πλευρά του, και να μιμηθεί σε αυτή την τελευταία στιγμή της επίγειας ζωής του τον Σωτήρα και Θεό του Ιησού Χριστό που λογχίστηκε επάνω στον Τίμιο Σταυρό.
Από εκείνη τη στιγμή ο συμπολιούχος της Θεσσαλονίκης (μαζί με τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά) έγινε «τείχος νοητό και αδιάσειστο» και «οχυρό απόρθητο από βαρβάρους και δαίμονες, φρούριο γαληνόδωρο για τους κλυδωνισμούς της ζωής, και σωμάτων και ψυχών αιώνιο φυλακτήριο» για την πόλη και τους κατοίκους της, έχοντας λάβει το στέφανο του μεγαλομάρτυρα.
Πολλά τα θαύματα του Αγίου Δημητρίου σε όλη τη Μακεδονία, προσωπικά και εθνικά. Δεν είναι τυχαίο πως η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς έγινε την 26η Οκτωβρίου του 1912.
Ο Άγιος Δημήτριος δεν έπαψε ποτέ να προσφέρει την προστασία του και να υποδέχεται με προσήνεια όποιον πιστό προσεγγίζει το πανάγιο σκήνωμά του που είναι τοποθετημένο μέσα σε αργυρή λάρνακα στο βόρειο κλίτος του ναού του. Από καιρού εις καιρόν μυροβλίζει και διαχέεται στον αέρα μια υπέρκοσμη ευωδία.
Μία φορά το χρόνο μετά τη γιορτή του ανοίγεται η λάρνακα σε ειδική τελετή και οι παρευρισκόμενοι έχουν τη δυνατότητα να δουν μπροστά τους ολοζώντανο το θαύμα. Τα οστά του αγίου ακουμπισμένα επάνω σε λεπτή κόκκινη πορφύρα μέσα σε ένα σφραγισμένο κιβώτιο από πλεξιγκλάς του οποίου τα τοιχώματα είναι νοτισμένα από το μύρο που αναβλύζουν τα λείψανα.
Όποιος σταθεί τυχερός και βρεθεί μπροστά στην ουρά για να προσκυνήσει την ώρα που οι ιερείς ανοίγουν τη λάρνακα ξεκλειδώνοντας τρεις κλειδωνιές με διαφορετικά κλειδιά που τα φυλούν διαφορετικά πρόσωπα (ένα από τα οποία ο εκάστοτε μητροπολίτης Θεσσαλονίκης), δεν ξεχνάει ποτέ αυτό που αντικρίζει και κάθε φορά που το ανακαλεί στη μνήμη του γεμίζουν τα ρουθούνια του με τη δυνατή ευωδία του μύρου.
Στην εικονογραφία η πιο συνηθισμένη απεικόνιση του Αγίου Δημητρίου είναι αυτή που τον παρουσιάζει έφιππο επάνω σε ένα κόκκινο άλογο να λογχίζει με το δόρυ του τον πολιορκητή τσάρο των Βούλγαρων Ιωαννίτζην, γνωστό και ως Σκυλογιάννη, στα κάστρα της Θεσσαλονίκης το 1207. Πίσω του και επάνω στο άλογό του συνήθως απεικονίζεται ένας μοναχός σε μικρή κλίμακα, ο Κυπριανός, τον οποίο και έσωσε θαυματουργικά ο άγιος (μαζί με την πόλη του) από την αιχμαλωσία των Βούλγαρων.
Τους προηγούμενους αιώνες οι προσκυνητές συνήθιζαν να έχουν μαζί τους κουτρούβια (πήλινα φιαλίδια) για τη μεταφορά του μύρου. Στην α΄ όψη είχαν εγχάρακτη παράσταση του αγίου και στην β΄όψη της Παναγίας ή της Αγίας Θεοδώρας, της άλλης «Θεσσαλονικιάς» αγίας που το σκήνωμά της βρίσκεται στο μοναστήρι της στο κέντρο της πόλης δίπλα στην Αριστοτέλους.
Σήμερα οι προσκυνητές μπορούν να πάρουν μύρο με τα εμποτισμένα κομμάτια από βαμβάκι που δίνουν ως ευλογία οι ιερείς του ναού.
Από τον 10ο ακόμα αιώνα υπάρχουν πηγές που αναφέρουν τις εορτές που γίνονταν προς τιμήν του Αγίου Δημητρίου, τα «Δημήτρια». Κατά τη διάρκεια της μεγάλης εμποροπανήγυρης έμποροι πουλούσαν δαμάσκο (ακριβό γυαλιστερό ύφασμα που κατασκευάζεται από μεταξωτές κλωστές) από τη Δαμασκό της Συρίας, ενώ βιβλιοπώλες πουλούσαν λειτουργικά βιβλία εκδόσεων Βενετίας. Φυσικά δεν έλειπαν και οι αγοροπωλησίες ζώων.
Το πλήθος των επισκεπτών και των εκθετών στρατοπέδευε καθ’ όλη τη διάρκεια της εμποροπανήγυρης extra muros, δηλαδή εκτός των τειχών, της Ληταίας Πύλης (δυτικά – περιοχή Σιδηροδρομικού Σταθμού) αλλά και της Κασσανδρινής (ανατολικά – περιοχή Πανεπιστημιούπολης).
Σύμφωνα με τον Θεόφιλο Κόκκινο (Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, 14ος αι.) το διάστημα που εορταζόταν ο Άγιος Δημήτριος συνεορταζόταν η Παναγία. Οι εκκλησιαστικές Αρχές τηρούν αυτό το έθιμο απαρέγκλιτα μέχρι σήμερα, φροντίζοντας να φέρνουν είτε από το Άγιον Όρος είτε από άλλες κοιτίδες Ορθοδοξίας εικόνες της Θεοτόκου για συμπροσκύνηση.
Φέτος ο ιερός ναός Αγίου Δημητρίου φιλοξενεί την εικόνα της Παναγίας της Γερόντισσας από τη Μονή Παντοκράτορος Αγίου Όρους.
Ακοίμητος φρουρός της Θεσσαλονίκης ο Μυροβλήτης Μεγαλομάρτυρας Δημήτριος εμπνέει κάθε επισκέπτη από τα πέρατα της γης, με τη βιωτή του, την αρετή του και τη στάση του εμπρός στην κενή και πρόσκαιρη δόξα που μπορούσε να του εξασφαλίσει η επίγεια ζωή. Καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, και ειδικά το μήνα Οκτώβριο, η Θεσσαλονίκη δέχεται κύματα πιστών από τη Ρωσία, τη Ρουμανία, τη Σερβία, τη Βουλγαρία κι άλλες ομόδοξες χώρες· όλοι τιμούν τη μνήμη του αγίου που «έσπασε» τα σύνορα.
Αυτήν την εποχή ο Δήμος Θεσσαλονίκης γιορτάζει τα 57α Δημήτρια με ένα πρόγραμμα πολιτιστικών εκδηλώσεων ως συνέχεια αυτής της παράδοσης. Τις ημέρες της γιορτής του Αγίου Δημητρίου η πόλη συνήθως έχει καλοκαιρία ώστε να διευκολύνονται οι εκδηλώσεις.
Αυτή η «συγκυρία» δεν πέρασε απαρατήρητη από τη λαϊκή θυμοσοφία, η οποία σχολιάζει: «Άη Δημητράκη μου, μικρό καλοκαιράκι μου», άλλο ένα δείγμα αγάπης και τρυφερότητας που τρέφουν οι Θεσσαλονικείς για τον άγιο τους!
Αλεξία Ιωαννίδου
