Η πρώτη καταγραφή των προσφυγικών οικογενειών στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης – Η τυχαία ανακάλυψη του Προσφυγικού Μητρώου

Ένα εκπληκτικό αρχειακό και πολύτομο αντικείμενο παρουσίασαν, χθες, στους συμμετέχοντες του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου «Η επόμενη μέρα μετά την Καταστροφή» –ολοκληρώνεται σήμερα στην Καλαμαριά–, ο ιστορικός, δημοσιογράφος και υπάλληλος του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης Νίκος (Κόλιας) Μαραντζίδης και η Γεωργία Μιχαήλ, αν. προϊσταμένη Τμήματος Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης. Κατά τη διάρκεια της ανακοίνωσής τους με τίτλο «Γενικό Αρχείο Δημοτών Δήμου Θεσσαλονικέων (Προσφυγικό Μητρώο). Η πρώτη καταγραφή των προσφυγικών οικογενειών στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης» μοιράστηκαν στοιχεία που εντόπισαν σε 12 τόμους του Δημοτολογίου του δήμου Θεσσαλονίκης, της περιόδου 1922-1926.

Οι τόμοι που αποτελούν το Προσφυγικό Μητρώο, βρέθηκαν τυχαία στο αρχείο του Δημοτολογίου της Διεύθυνσης Αστικής Εγκατάστασης του δήμου και ήταν σε κακή κατάσταση. 

Με πρότυπο έναν από τους τόμους που ήταν σχεδόν ολόκληρος και με το εξώφυλλό του, συντηρήθηκαν και επαναβιβλιοδετήθηκαν και οι υπόλοιποι. Μαζί με το Προσφυγικό Μητρώο βρέθηκαν 25 οικογενειακά προσφυγικά βιβλιάρια και 5 ατομικά εκλογικά βιβλιάρια προσφύγων.

«Το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης εντόπισε το Προσφυγικό Μητρώο (Γενικό Αρχείο Δημοτών) του Δήμου Θεσσαλονίκης (1922-1926), ένα σημαντικό τεκμήριο αστικής και ημιαστικής (ημιαγροτικής) εγκατάστασης στην περιοχή της Θεσσαλονίκης, μετά από έρευνα στο αρχείο του Δημοτολογίου της Διεύθυνσης Αστικής Εγκατάστασης του δήμου.

Το αρχείο αποτελείται από 12 τόμους, 2.525 σελίδες και ο αριθμός των φύλλων ποικίλλει ανά τόμο.

Όλοι οι τόμοι κατά την ανεύρεσή τους είχαν κατεστραμμένη τη ράχη, εκτός από έναν όπου αναγραφόταν η επωνυμία Προσφυγικό Μητρώο και το γράμμα Α. Αυτός ο τόμος αποτέλεσε το πρότυπο για τη συντήρηση και επαναβιβλιοδέτηση των υπόλοιπων τόμων. Οι τόμοι ήταν με αλφαβητική σειρά και τα γράμματα παρέπεμπαν στο όνομα του πρόσφυγα ή της οικογένειας που καταγραφόταν στο μητρώο. Μαζί με τους τόμους βρέθηκε κι ένας μικρός αριθμός οικογενειακών προσφυγικών βιβλιαρίων καθώς και ατομικών εκλογικών βιβλιαρίων των προσφύγων», ανακοίνωσε η Γεωργία Μιχαήλ.

Παίρνοντας το λόγο ο Κόλιας Μαραντζίδης τόνισε πως στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης κατά τη δεκαετία του 1920, δηλαδή στο σημερινό πολεοδομικό συγκρότημα της Θεσσαλονίκης ο μοναδικός φορέας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης ήταν ο δήμος Θεσσαλονικέων, δηλαδή ο σημερινός δήμος Θεσσαλονίκης. Για αυτό μετά την έλευση, δημιουργία και εγκατάσταση των συνοικισμών πέριξ της Θεσσαλονίκης το καθήκον της καταγραφής και πολιτογράφησης των προσφύγων ανέλαβαν οι υπηρεσίες του δήμου Θεσσαλονίκης.

«Όμως οι υπηρεσίες αυτές επιφορτίστηκαν και με την πραγματοποίηση έργων υποδομής μέσα στους προσφυγικούς συνοικισμούς. Τα στοιχεία που αντλούνται από το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης δείχνουν ότι έγιναν έργα όπως λειτουργία δημοτικών ιατρείων και φαρμακείων για τους πρόσφυγες, διάνοιξη δρόμων, σύνδεση των οικισμών με την πόλη, την υδροδότησή τους, διάνοιξη πηγαδιών και τοποθέτηση δημόσιων κρηνών, κατασκευή παραχωρητηρίων, δημιουργία σχολείων. Αυτό δείχνει ότι πέρα από την ιδιωτική βοήθεια και αρωγή προς τους πρόσφυγες από διεθνείς οργανισμούς και φορείς, ένα κομμάτι της περίθαλψης ανέλαβε ο δήμος Θεσσαλονίκης. Οι προσφυγικοί συνοικισμοί εντάσσονταν διοικητικά στο δήμο Θεσσαλονίκης και ανεξαρτητοποιήθηκαν –έγιναν αυτοδιοικούμενες κοινότητες– με το Νόμο περί Δήμων και Κοινοτήτων του 1934. Παρά την αυτονόμησή τους από το δήμο Θεσσαλονίκης για αρκετό διάστημα επιχορηγούνταν και από το δήμο», είπε ο ιστορικός-δημοσιογράφος.

Τι είναι το Προσφυγικό Μητρώο

Το αρχείο βρέθηκε σε κακή κατάσταση. Πολλές σελίδες είχαν κολληθεί πρόχειρα με κολλητική ταινία. Το αρχείο αυτό χρησιμοποιούνταν από υπαλλήλους του Δημοτολογίου του δήμου Θεσσαλονίκης μέχρι και τη δεκαετία του 1980, για την έκδοση ορισμένων πιστοποιητικών π.χ., πλησιεστέρων συγγενών ή μεταδημότευσης. Όμως με τη μηχανοργάνωση του δήμου μετά το 1990, η χρήση του σταμάτησε. «Ωστόσο η αρμόδια υπηρεσία δεν αξιολόγησε το αρχείο ως σημαντικό ιστορικό τεκμήριο, με αποτέλεσμα να αφεθεί στην τύχη του. Εντοπίστηκε εντελώς τυχαία κατά τη διάρκεια έρευνας που κάναμε για το ’22, πριν από δύο χρόνια, παρατημένο σε κάτι ράφια», διευκρίνισε στους σύνεδρους ο Νίκος Μαραντζίδης.

Μετά τον εντοπισμό του το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης προχώρησε στη βιβλιοδέτηση και μερική συντήρησή του. Το κάθε βιβλίο διατηρήθηκε στην αρχική του μορφή.

Είναι δερματόδετα, με μαύρο εξώφυλλο και στη ράχη του αναγράφεται το γράμμα του ελληνικού αλφάβητου από όπου αρχίζει το επώνυμο κάθε προσφυγικής οικογένειας ή κάθε μεμονωμένου πρόσφυγα.

Σε κάθε διπλή σελίδα του μητρώου διαμορφώνεται ένας πίνακας όπου καταγράφεται:

• το ονοματεπώνυμο του πρόσφυγα, του αρχηγού της οικογένειας, της συζύγου και των τέκνων, το όνομα πατρός και μητρός
• ο τρόπος κτήσης της ελληνικής ιθαγένειας
• την ημερομηνία και το έτος εγγραφής στο μητρώο
• το έτος γέννησης του κάθε πρόσφυγα
• εάν είναι έγγαμος ή άγαμος
• το επάγγελμά του, εάν π.χ. είναι εργάτης, γεωργός, υπάλληλος, έμπορος, οδηγός αυτοκινήτου ή ιερέας
• καταγωγή και η πατρίδα προέλευσης του πρόσφυγα π.χ., Ικόνιο, Κασταμονή, Νίγδη, Καρς, Προκόπι, Κωνσταντινούπολη κ.ά.
• ο τόπος διαμονής, αν και στους περισσότερους η στήλη αυτή είναι κενή λόγω της συνεχούς μετακίνησής των προσφύγων κατά την πρώτη περίοδο εγκατάστασής τους στην Ελλάδα.

Στα πρώτο φύλλο των 25 προσφυγικών οικογενειακών βιβλιαρίων που βρέθηκαν, υπάρχει φωτογραφία ολόκληρης της οικογένειας, ακολουθεί το ονοματεπώνυμο του αρχηγού της οικογένειας, ο τόπος προέλευσης καθώς και ο αριθμός και τα ονόματα των προστατευόμενων μελών της οικογένειας. Ακολουθεί σελίδα με την καταγραφή των εγκαταστάσεων και των αναχωρήσεων της οικογένειας αλλά και πίνακες με παραδοθέντα ανά οικογένεια διάφορα είδη περιθάλψεως, είδη ποδήσεως, μαγειρικών σκευών. Στα βιβλιάρια υπάρχουν επίσης οι ημερομηνίες εγκατάστασης σε συγκεκριμένες διευθύνσεις.

Στα μισά από τα βιβλιάρια ως αρχηγός οικογένειας αναγράφεται γυναίκα, χήρα ή σύζυγος αιχμαλώτου πολέμου.

«Από το Προσφυγικό Μητρώο καταγράφονται 500 τόποι προέλευσης των προσφύγων, του ελληνισμού της Ανατολής. Δεν μπορούμε να πούμε ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι παρέμειναν στη Θεσσαλονίκη», είπε ολοκληρώνοντας την τοποθέτησή του ο Νίκος Μαραντζίδης προσθέτοντας πως οι περισσότεροι από τους εν λόγω πρόσφυγες έκαναν τη Θεσσαλονίκη, σπίτι τους.

• Το pontosnews.gr είναι χορηγός επικοινωνίας του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου «Η επόμενη μέρα μετά την Καταστροφή».