Πρωτοπόρος, διορατικός, πατριώτης. Αυτές είναι λίγες από τις ιδιότητες με τις οποίες θα μπορούσαμε συνοψίσουμε την τεράστια προσωπικότητα του Γεώργιου Ιωακείμογλου. Υπήρξε ο θεμελιωτής της Φαρμακολογίας στην Ελλάδα, αλλά ήδη, πριν από αυτό, ήταν ο Σμυρνιός που εγκατέλειψε λαμπρή καριέρα στη Γερμανία για να γυρίσει και να βοηθήσει την πατρίδα του το 1920, ήταν ο επιστήμονας που διέβλεψε τον κίνδυνο καρκινογενέσεων από το κάπνισμα, ο πρώτος που ασχολήθηκε με τα ναρκωτικά ως κοινωνικό πρόβλημα (έως τότε θεωρούνταν θέμα του περιθωρίου) και εισηγήθηκε την αντιμετώπιση των τοξικομανών ως ασθενών (ζητούμενο ακόμα και στις μέρες μας, 100 χρόνια μετά), ο άνθρωπος που δεν επέτρεψε να χρησιμοποιηθεί στην Ελλάδα η θαλιδομίδη, σώζοντας μια ολόκληρη γενιά παιδιών,1 και άλλα πολλά που θα δούμε στη συνέχεια.
Γιατί οι «πρωτιές» του Γεώργιου Ιωακείμογλου είναι συγκλονιστικά πολλές.
Γεννήθηκε στα Κούλα Αϊδινίου το 1887 και μεγάλωσε στη Σμύρνη, όπου και φοίτησε στην Ευαγγελική Σχολή – το φυτώριο προσωπικοτήτων όπως ο Αδαμάντιος Κοραής, ο ιερομάρτυρας Γρηγόριος Ε’, ο Μανώλης Καλομοίρης, ο Αριστοτέλης Ωνάσης και άλλοι πολλοί. Μετά την αποφοίτησή του (με βαθμό άριστα), το 1905, εγγράφηκε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Friedrich Wilhelm του Βερολίνου όπου μαθήτευσε κοντά σε επιφανείς καθηγητές.
Όπως γράφει σε αυτοβιογραφικό σημείωμά του, πρώτευσε στις εξετάσεις της Ανατομίας –παρά την αρχική απέχθεια που ένιωσε στη θέα των πτωμάτων–, και ο μέγας διδάσκαλός του, ο Waldeyer, αναγνώρισε από αμφιθεάτρου την επιτυχία του: «Κύριε, είσθε ο καλύτερος, σας γνωρίζω από τις ασκήσεις Ανατομίας και σας δίδω τον ανώτατον βαθμόν».
Η ίδια επιτυχημένη πορεία συνεχίσθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια των σπουδών του, και όταν τελείωσε του δόθηκε από το υπουργείο η ειδική άδεια να συμμετάσχει στις κρατικές εξετάσεις (Staatsexamen) όπως οι Γερμανοί πολίτες, αντί των διδακτορικών εξετάσεων των αλλοδαπών. Με τα δικά του λόγια:
Τον Ιανουάριο του 1911, νέος γιατρός πλέον, επιστρέφει στη Σμύρνη για να ασκήσει το λειτούργημά του. Από επαγγελματικής πλευράς ήταν ευχαριστημένος, όπως άλλωστε και η πολυπληθής πελατεία του. Σ’ αυτό βοήθησαν οι σωστές διαγνώσεις του, αλλά και οι πρωτοπόρες θεραπευτικές αγωγές που εφάρμοζε: μεταξύ άλλων, αυτός χορήγησε για πρώτη φορά στη Σμύρνη τη σαλβαρσάνη, το «σωτήριο» φάρμακο για τη σύφιλη, που ανακάλυψε ο νομπελίστας Paul Ehrlich.
Οι επιστημονικές ανησυχίες του, όμως, τον «έτρωγαν». Ένιωθε ότι η Σμύρνη δεν κάλυπτε τις επιστημονικές και ερευνητικές ανάγκες του –«έλειπαν βεβαίως εις την Σμύρνην τα εργαστήρια, και αι διαγνώσεις, κατ’ ανάγκην, δεν εβασίζοντο επί αντικειμενικών ευρημάτων», γράφει–, κι έτσι μετά από δύο μόλις μήνες επέστρεψε στο Βερολίνο για να σπουδάσει Χημεία.
Ο δρόμος του για την πειραματική Φαρμακολογία είχε ανοίξει.
Όταν το 1913 άνοιξε θέση βοηθού στο Φαρμακολογείο του Βερολίνου, ο διευθυντής καθηγητής Arthur Heffter ζήτησε από τον Εmil Fisher να του συστήσει έναν γιατρό που να κατέχει και την επιστήμη της Χημείας. Ο Fisher να απαντήσει ότι γνωρίζει έναν επιστήμονα κατάλληλο, ο οποίος όμως είναι… «Grieche» (Έλληνας). Για τον Heffter αυτό δεν στάθηκε εμπόδιο. Ζητούσε έναν ικανό συνεργάτη, ανεξαρτήτως εθνικότητας, κι έτσι έπραξε τα δέοντα ώστε να δοθεί ειδική άδεια διορισμού στον Ιωακείμογλου, που σημειώνει υπερήφανα στο βιογραφικό του:
ούτω τον Απρίλιον του 1913 διωρίσθην βοηθός του φαρμακολογείου και εισέπραξα τον πρώτον μισθόν μου ως δημόσιος υπάλληλος του Πρωσσικού Κράτους.
Από αυτήν τη θέση άρχισε να ασχολείται με θέματα εθισμού στο αρσενικό και τη φαρμακολογία της καμφοράς, της δακτυλίτιδος, του βενζολίου, της κινίνης και άλλων παρεμφερών ουσιών. Οι πρωτότυπες μέθοδοί του αφενός τού χάρισαν την απεριόριστη εκτίμηση και στήριξη από τον Heffter, αφετέρου καθιερώθηκαν στη φαρμακολογική βιβλιογραφία και αναγνωρίστηκαν διεθνώς.
Τα βήματά από εκεί και μετά είναι εντυπωσιακά: Την περίοδο 1917-1918 εργάστηκε στο Εργαστήριο της Υγιεινής του Πανεπιστημίου του Γκράιφσβαλντ στον τομέα της Μικροβιολογίας και προέβη σε συστηματικές εργασίες για την καταπολέμηση του εξανθηματικού τύφου στην Πομερανία. Το 1918 (κατόπιν προτροπής του Heffter) αρχίζει η διδακτική καριέρα του –αντικείμενά του είναι η φαρμακολογία των ιαματικών πηγών, η ανίχνευση δηλητηρίων με φαρμακολογικές μεθόδους, κ.ά.–, την οποία όμως επιλέγει να διακόψει έναν χρόνο αργότερα εξαιτίας μιας σημαντικής πρό(σ)κλησης.
Είμαστε στο έτος-ορόσημο 1919.
Ένα από τα στοιχήματα του Ελευθέριου Βενιζέλου είναι η εδραίωση του ελληνικού πολιτισμού στη Μικρασία, και για το σκοπό αυτόν έχει αποφασίσει την ίδρυση πανεπιστημίου στη Σμύρνη, με την ονομασία Ιωνικό Πανεπιστήμιο. Έχει ήδη προσκαλέσει τον Θρακιώτη (διεθνούς εμβέλειας, ήδη) μαθηματικό Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή, και η επόμενη κλήση είναι προς τον Ιωακείμογλου.
Στην αυτοβιογραφία του Σμυρνιού επιστήμονα είναι ξεκάθαρος ο θαυμασμός του προς τον ιδεαλισμό του Βενιζέλου, που ήθελε να προσφέρει και προς τον τουρκικό λαό, ιδρύοντας μαζί με την Ιατρική, Φιλοσοφική και άλλες σχολές και Τμήμα Ανατολικών Γλωσσών – κάτι που δεν σκέφθηκαν ποτέ ούτε οι ίδιοι οι Τούρκοι.
Γράφει για τη συνάντησή του με τον μεγάλο πολιτικό:
Ο Καραθεοδωρή είχε κανονίσει συνεργασίαν με τον Ελευθέριον Βενιζέλον, ο οποίος μας είχε καλέσει να μεταβώμεν εις τας επτά την πρωίαν εις την οικίαν του, γωνίαν Αμερικής και Πανεπιστημίου… Η οικία του Ελευθερίου Βενιζέλου ήτο επιπλωμένη πολύ πενιχρά και ομολογώ ότι εξεπλάγην πώς ένας τόσον μεγάλος πολιτικός ζη εις τοιούτον λιτόν περιβάλλον.
Μετ’ ολίγον ο Κλέαρχος Μαρκαντωνάκης2 μας εκάλεσε να περάσωμεν εις το γραφείον του Προέδρου… Ο Βενιζέλος μας ωμιλούσε με μεγάλην ζωηρότητα, εκινούσε τον δείκτην της δεξιάς χειρός και έλεγε: «Θα πάτε εις την Σμύρνην, θα σας παράσχουν όλας τας ευκολίας, το έργον σας είναι σπουδαίον, η Ελλάς πρέπει να εκπολιτίσει όλην την Μικράν Ασίαν. Θα έλθει μαζί σας ο Αλέξανδρος Ζαχαρίου,3 διά να βοηθήσει και ετοιμασθούν τα ταχύτερον τα κτήρια του Πανεπιστημίου».
Και άλλα πολλά μας είπε το αξέχαστο εκείνο πρωί ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο ενθουσιασμός μας δια τα λόγια του ήτο μεγάλος. Έπειτα, από ολίγας ημέρας, την 4ην Οκτωβρίου του 1920, ο Καραθεοδωρή, ο Ζαχαρίου και εγώ εφεύγαμε με πλοίον του Πανταλέοντος δια Σμύρνην. Το απόγευμα της επομένης ο Καραθεοδωρής και εγώ είχαμεν συνεργασίαν με τον Ύπατον Αρμοστήν. Ο Καραθεοδωρή τού είπε ποιος είμαι. Η πρώτη φράση του Στεργιάδη ήτο: Είσθε πολύ νέος! Η απάντησίς μου: Κύριε Αρμοστά, τούτο είναι πράγματι ένα μειονέκτημα. Να είσθε όμως βέβαιος πως αυτό θα ελαττούται από ημέρας εις ημέραν.4
Οι σχέσεις του με τον Ύπατο Αρμοστή της Σμύρνης δεν φαίνεται να βελτιώθηκαν με τον καιρό, ωστόσο την υπογραφή του Στεργιάδη φέρει το έγγραφο πρόσληψης του Ιωακείμογλου, με ημερομηνία 7 Οκτωβρίου 1920:
Η Ιστορία όμως είχε άλλα σχέδια για την ίδρυση του πανεπιστημίου που θα «εκπολίτιζε» όλη τη Μικρά Ασία. Η Σμύρνη καταστράφηκε από τους τσέτες και το στρατό του Κεμάλ, ο μικρασιατικός ελληνισμός έζησε τον ξεριζωμό, και ο ελλαδικός ήρθε αντιμέτωπος με ένα τεράστιο κύμα προσφύγων που όμοιό του δεν είχε υπάρξει ξανά.
Στη μεγάλη σφαγή –πέρα από την πατρίδα του– ο Ιωακείμογλου έχασε τρεις αδερφούς και τον γαμπρό του.
Επέστρεψε στο Βερολίνο, όπου το 1924 ανέλαβε τη διεύθυνση του φαρμακολογικού εργαστηρίου (θέση που διατήρησε μέχρι το 1927) και έγινε μέλος της εξεταστικής επιτροπής για τον κλάδο της Φαρμακολογίας. Τον Σεπτέμβριο του 1926 εξελέγη υφηγητής της Χημικής Σχολής του Πολυτεχνείου της γερμανικής πρωτεύουσας.
Τον Οκτώβριο του 1928 επέστρεψε στην Ελλάδα ως καθηγητής της Πειραματικής Φαρμακολογίας (θέση που κατείχε από το 1923), αναλαμβάνοντας παράλληλα τη διεύθυνση του Φαρμακολογικού Εργαστηρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1929 έγινε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών –ήταν μάλιστα ο πρώτος Σμυρνιός (και γενικότερα Μικρασιάτης) σε αυτήν τη θέση– και το 1955 εξελέγη πρόεδρος.
Στην Ελλάδα, πλέον, διαγράφει μια νέα σπουδαία καριέρα. Από το 1935 διατέλεσε πρόεδρος του Ανωτάτου Υγειονομικού Συμβουλίου, η υποδειγματική λειτουργία του οποίου, κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης θητείας του (διήρκεσε έως το 1960), συντέλεσε στην πρόληψη νοσημάτων και τη βελτίωση της δημόσιας υγείας. Επίσης χρημάτισε διευθυντής και καθηγητής της Υγειονομικής Σχολής Αθηνών (1929-1939), διευθυντής του Βιοχημικού Εργαστηρίου του νοσοκομείου «Ευαγγελισμός» (1931-1960), αντιπρόεδρος του Ανωτάτου Χημικού Συμβουλίου και μέλος της Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας.
Σε μια εποχή που το θέμα των ναρκωτικών δεν είχε ακόμη λάβει διαστάσεις μάστιγας, καθώς η «κοινωνία» το θεωρούσε πρόβλημα του περιθωρίου και δεν ένιωθε να απειλείται, ο Ιωακείμογλου ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το ζήτημα του εθισμού σε αυτά ήδη από το 1929. Ερεύνησε σε βάθος τις φαρμακολογικές ιδιότητές τους, αλλά και διέβλεψε τους μελλοντικούς κοινωνικούς κινδύνους.
Ήταν πρωτοπόρος ακόμα και στην επιμονή του να αντιμετωπίζονται οι ναρκομανείς ως ασθενείς και όχι ως εγκληματίες.
Ήδη από το 1932, με σύστασή του απαγορεύεται στην Ελλάδα η χρήση της ηρωίνης, 25 χρόνια νωρίτερα απ’ ό,τι στη Γερμανική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία, όπως βεβαιώνει ο καθηγητής F. Eichholtz, διευθυντής του Φαρμακολογικού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης. Ο τελευταίος θεωρεί τον Ιωακείμογλου όχι μόνο θεμελιωτή της ελληνικής φαρμακολογίας, αλλά και κύριο εισηγητή της ελληνικής νομοθεσίας περί τοξικών φαρμάκων και της άρτιας και «υποδειγματικής κρατικής υγειονομικής περίθαλψης του ελληνικού κράτους».5
Η βαθιά γνώση των ναρκωτικών ουσιών και η διεθνής συμβολή του Ιωακείμογλου στην έρευνά τους αναγνωρίστηκε με το διορισμό του, από το 1950, ως μόνιμου μέλους της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για τα φάρμακα που προκαλούν τοξικομανία. Στην επιλογή του βάρυνε ιδιαίτερα η παλαιότερη επιτυχημένη ενασχόλησή του με τα θέματα αυτά – είχε συγγράψει το κεφάλαιο περί χασίς στο σύγγραμμα του Α. Heffter Handbuch der Experimentalen Pharmakologie (Βερολίνο 1924).
Η επιτυχής συνεργασία του από τη νέα του θέση στον αγώνα κατά των ναρκωτικών εκτιμήθηκε, ώστε να προταθεί από τον ΠΟΥ ως μέλος του Οργάνου Ελέγχου Ναρκωτικών του ΟΗΕ.
Κατά τα έτη 1959-1962 διετέλεσε αντιπρόεδρος και από το 1963 πρόεδρος του Οργάνου, που είχε ως κύριο έργο την παρακολούθηση της κίνησης των ναρκωτικών και την παρεμπόδιση του λαθρεμπορίου τους διεθνώς.
Η συμβολή του στη δημόσια υγεία επεκτείνεται και στη διατροφή: Από το 1947 υπήρξε πολέμιος της προσθήκης ουσιών –κυρίως χρωστικών– στα τρόφιμα, είχε αντιδράσει μάλιστα στην εισαγωγή στη χώρα μας 18 συνθετικών χρωστικών, που θεωρούνταν αβλαβείς στην Αμερική. Στην ομιλία που εκφώνησε ο καθηγητής Φαρμακευτικής Χημείας Γεώργιος Τσατσάς κατά το επιστημονικό μνημόσυνο για τον Ιωακείμογλου στην Ακαδημία Αθηνών, διαβάζουμε σχετικά:
Εξίσου σημαντικές ήταν οι έρευνές του για τις καρκινογόνες ουσίες του καπνού αλλά και τις ρύπανσης του αέρα, που τον οδήγησαν στο προφητικό για την εποχή (1960) συμπέρασμα ότι η συνεχής αύξηση του καρκίνου των βρόγχων οφειλόταν στο κάπνισμα και στις εξατμίσεις των αυτοκινήτων.
Με λίγα λόγια, ο Γεώργιος Ιωακείμογλου ήταν πάντα μπροστά από την εποχή του, όπως φαίνεται άλλωστε και στο εξαιρετικό ντοκιμαντέρ που δημιούργησε γι’ αυτόν ο Λευτέρης Ξανθόπουλος στη σειρά «Αυτοί που τόλμησαν» του συνδρομητικού Cosmote History (για περισσότερες πληροφορίες, που θα καθιστούσαν το παρόν κείμενο δυσανάγνωστο, μπορείτε να δείτε το ντοκιμαντέρ εδώ).
Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 92 ετών, το 1979, έχοντας διαγράψει μια πορεία που αν μη τι άλλο επιβάλλει να τον θυμόμαστε και να τον τιμούμε.
Χριστίνα Κωνσταντάκη
