Μπαίνοντας στον κήπο του Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας-Θράκης, έναν από τους ομορφότερους κήπους της πόλης, ο επισκέπτης ταξιδεύει στα Βαλκάνια περασμένων δεκαετιών, μέσα από χορούς και τραγούδια, όπως τα κατέγραψε ο φωτογραφικός φακός του λαογράφου Martin Koenig.
Η έκθεση «Βαλκανικοί αντίλαλοι. Ηχο-πορτραίτα από τη νοτιοανατολική Ευρώπη 1962-1987. Φωτογραφικές αφηγήσεις του Martin Koenig», εντάσσεται στη Thessaloniki PhotoΒiennale 2021.
Ο λαογράφος Martin Koenig γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη από εβραίους γονείς που μετανάστευσαν από την Πολωνία στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο κολέγιο ανακάλυψε τους βαλκανικούς χορούς από τους οποίους μαγεύτηκε και γι’ αυτό ήρθε για πρώτη φορά στην περιοχή όταν ήταν 20 χρονών, το 1959. «Ήταν μια εμπειρία που σημάδεψε τη ζωή μου», σημειώνει ο ίδιος στον κατάλογο της έκθεσης.
Το 1962 επιστρέφει για να μάθει τους χορούς, ώστε να τους διδάξει στις ΗΠΑ. Επισήμως, με επιδοτήσεις από αμερικάνικα ιδρύματα και «οπλισμένος» με μία συστατική επιστολή από τη θρυλική ανθρωπολόγο Margaret Mead, ξεκινά την εθνογραφική του έρευνα το 1966.
«Είναι σταδιακή η εμπλοκή του στα Βαλκάνια», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Στέργιος Καράβατος, ο οποίος υπογράφει την προσαρμογή της έκθεσης στο ΛΕΜΜ-Θ. Τα επόμενα 25 χρόνια, άλλοτε μόνος και άλλοτε μαζί με τη συνάδελφό του Ethel Raim, κινηματογραφεί χορούς, ηχογραφεί μουσική και φωτογραφίζει τις παραδοσιακές κουλτούρες της περιοχής στον αυθεντικό τους τόπο.
Στα ταξίδια του έχει μαζί ένα ολόκληρο κινηματογραφικό συνεργείο και συνοδευόμενος στις περισσότερες περιοχές με εκπροσώπους τοπικών Αρχών περνούσε από το ένα κράτος στο άλλο. «Είμαστε στην εποχή που το Σιδηρούν Παραπέτασμα υπάρχει ακόμη, οπότε ειδικά στη Βουλγαρία ή τη Ρουμανία έχει μαζί του μια ολόκληρη ομάδα ανθρώπων που τον ακολουθούν», σημειώνει ο Στέργιος Καράβατος.
Τις φωτογραφίες της έκθεσης συνοδεύουν ηχητικά απ’ όλα τα Βαλκάνια, απολύτως οικεία σε μας. «Για την Αμερική μπορεί να ήταν εξωτικοί ήχοι και χοροί, εμείς όμως εδώ αναγνωρίζουμε τους εαυτούς μας. Έθιμα, φορεσιές, ήχοι είναι παρόμοιοι. Είναι η γειτονιά μας», σημειώνει η προϊσταμένη διεύθυνσης του μουσείου Ελένη Μπίντση.
O Koenig στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα πρωτοήρθε επί δικτατορίας, και όπως ο ίδιος έχει πει στον Στέργιο Καράβατο κάτι που του έκανε εντύπωση ήταν ότι αναζητώντας για τις ανάγκες της έρευνας ανθρωπολόγους και εθνογράφους μερικοί απ’ αυτούς ήταν σε κατ’ οίκον περιορισμό.
Το 1972 κατέγραψε τα πανηγύρια στα χωριά της Καρπάθου και επειδή μελετούσε τους Πόντιους με την καθοδήγηση της λαογράφου και καθηγήτριας Άλκης Κυριακίδου-Νέστορος από τη Θεσσαλονίκη το 1974 επισκέφτηκε τα Κομνηνά Εορδαίας, την Τριανταφυλλιά Σερρών και σχεδόν όλα τα χωριά της Κοζάνης και των Σερρών που είχαν μεγάλες συγκεντρώσεις ποντιακών κοινοτήτων.
«Όταν η Ethel και εγώ επισκεφτήκαμε τα Κομνηνά μαζί με έναν λυράρη γνωριστήκαμε με το φίλο του τον μπάρμπα-Αντώνη. Ο ίδιος δεν ήταν μουσικός, αλλά ένας πολύ εκφραστικός αφηγητής ιστοριών, ο οποίος μας είπε για το βασανιστικό ταξίδι της οικογένειάς του από την Τουρκία στην Ελλάδα, στο πλαίσιο της ανταλλαγής πληθυσμών. Η περιγραφή του ήταν σπαρακτική και η ιστορία χαρακτηριστική όλων των Ποντίων που εξαναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το σπιτικό τους», αναφέρει στο λεύκωμα ο Koenig.
Έκτοτε ήρθε αρκετές φορές, ενώ συμμετείχε και στην οργάνωση του ντοκιμαντέρ Pericles in America που γυρίστηκε στην Ήπειρο για τον Περικλή Χαλκιά, τον πατέρα του Πετρολούκα Χαλκιά, αποσπάσματα του οποίου περιλαμβάνονται στην έκθεση.
«Στην Ελλάδα η εμπλοκή του ήταν μικρότερη σε έκταση απ’ ό,τι σε άλλες περιοχές, όπως στη Βουλγαρία, αλλά ερχόταν εδώ τακτικά για διακοπές και για να βλέπει τους φίλους του», επισημαίνει ο Στέργιος Καραβάτος.
Ο «διαστημικός» Koenig
Από τα πολλά ταξίδια του στη Βουλγαρία, ο Martin Koenig έχει διατηρήσει φιλία με την τραγουδίστρια Βάλια Μπαλκάνσκα. Ο ίδιος έχει κάνει τη δεκαετία του 1960 την ηχογράφηση του τραγουδιού «Izlel e Delyo Haydutin», το οποίο ερμήνευσε η τραγουδίστρια της βουλγαρικής λαϊκής μουσικής.
Από το 1977 το τραγούδι αυτό κυκλοφορεί στο διάστημα στον «Χρυσό Δίσκο» του Voyager, μέσα από το διαστημικό πρόγραμμα της NASA.
Η έκθεση «Βαλκανικοί Αντίλαλοι» πρωτοπαρουσιάστηκε το 2019 στην Εθνική Πινακοθήκη της Σόφιας. Στους χώρους του Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας-Θράκης θα παρουσιάζεται έως τις 30 Ιανουαρίου 2022 με συμπληρωματικές προβολές έγχρωμων εικόνων, ηχογραφήσεις και αποσπάσματα ταινιών ντοκιμαντέρ.
Υπάρχει επίσης και πρόσθετο φωτογραφικό υλικό από τις βαλκανικές κοινότητες μεταναστών στις ΗΠΑ, καθώς ο Martin Koenig υπήρξε συνιδρυτής και για χρόνια συνδιευθυντής του Κέντρου Βαλκανικών Τεχνών στη Νέα Υόρκη (το σημερινό Κέντρο Παραδοσιακής Μουσικής και Χορού), ενός οργανισμού με σκοπό την προώθηση της παραδοσιακής λαϊκής τέχνης κοινοτήτων που μετανάστευσαν στις ΗΠΑ.
- Με πληροφορίες από το ΑΠΕ-ΜΠΕ / Δήμητρα Κεχαγιά.
