Πείνα, δίψα, ξαγρύπνια, εξάντληση, ψείρα, βρομιά και αρρώστια. Μα πάνω απ’ όλα, ξεριζωμός και γενοκτονία. Έχει περάσει ένας αιώνας από τότε που Πόντιοι και Μικρασιάτες ξεκίνησαν τσακισμένοι ένα ταξίδι προς τη μητέρα Ελλάδα, με βασικούς προορισμούς τα λιμάνια του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης – μαζί τους και Αρμένιοι και Ασσύριοι.
Η «φιλοξενία» από την πρώτη στιγμή πήρε τη μορφή του λοιμοκαθαρτηρίου: Η Μακρόνησος, όπως προκύπτει από ντοκουμέντα και μαρτυρίες, ήταν ένας χώρος συγκέντρωσης για τους εκτοπισμένους. Κούρεμα, λουτρό και αποπαρασίτωση ήταν η συνήθης διαδικασία, που επιβάρυνε ακόμα περισσότερο την ψυχολογία τους.
Για τον Θεόφιλο Καστανίδη, πρόεδρο του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί», είναι το Μακρονήσι που έλυσε τη σιωπή του, με την αναμνηστική στήλη που τοποθετήθηκε για τους περίπου 6.000 πρόσφυγες, κυρίως Έλληνες του Πόντου, αλλά και Ασσύριους, που έχασαν τη ζωή τους στο λοιμοκαθαρτήριο, αλλά και για τους εθελοντές και τις εθελόντριες που προσέφεραν ουσιαστικές υπηρεσίες την περίοδο 1922-1923.
Η προσπάθεια για τη δημιουργία του μνημείου ξεκίνησε προς το τέλος του 2018, όταν εκ μέρους των «Αργοναυτών-Κομνηνών» κατατέθηκε αίτημα στην αρμόδια Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων.
Ζητούμενο, όμως, δεν ήταν απλώς να τιμηθεί η μνήμη, αλλά και να δημιουργηθεί ένα τοπόσημο. Ο Θεόφιλος Καστανίδης αναζητώντας και μελετώντας πηγές, φωτογραφίες και μαρτυρίες για τουλάχιστον μία δεκαετία κατέληξε στο ότι το σημείο άφιξης των ταλαιπωρημένων προσφύγων ήταν στο νότιο άκρο της Μακρονήσου, εκεί όπου λειτούργησε και το λοιμοκαθαρτήριο, ενώ κατάφερε να εντοπίσει και την ακριβή θέση του νεκροταφείου για αυτούς που δεν κατάφεραν να επιβιώσουν στο ξερονήσι με τις άθλιες και απάνθρωπες συνθήκες.
Από την ίδια έρευνα αναδεικνύεται και ο παραγνωρισμένος μέχρι σήμερα ρόλος των Αμερικανίδων εθελοντριών-γιατρών της οργάνωσης American Women’s Hospital, καθώς ήταν πολύτιμη η συμβολή τους στην περίθαλψη των προσφύγων.
Με τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας και σε συνεργασία με τον πρόεδρο της Πανελλήνιας Ένωσης Ασσυρίων Κυριάκο Μπατσάρα και τον τέως αντιπεριφερειάρχη Πειραιώς και Νήσων Τάκη Χατζηπέτρου, ο Θεόφιλος Καστανίδης απευθύνθηκε στην προϊσταμένη του Τμήματος Προστασίας Νεωτέρων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού Μαρία Μανούδη, μιας και η Μακρόνησος έχει χαρακτηριστεί Ιστορικός Τόπος.
Το αίτημα που συνόδευε το φάκελο ήταν να τοποθετηθεί στη Μακρόνησο ένα μνημείο. Ακολούθησαν διεργασίες, ζητήθηκαν συμπληρωματικά στοιχεία και η απαραίτητη μελέτη που έγινε από την αρχιτέκτονα Έλλη Ντρούκα, ο Δήμος Κέας έδωσε το πράσινο φως, υπήρξαν και συνεδριάσεις του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων.
Τελικά, στις 27 Φεβρουαρίου 2020 δόθηκε η έγκριση τοποθέτησης γλυπτού από το Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί» απέναντι από το ακρωτήρι Αγκάλιστρος, στα νοτιοδυτικά των στρατιωτικών φυλακών Αθηνών, στην απόληξη του κόλπου.
