Ιδανικό θα ήταν αν σε όλα τα ζητήματα παίρναμε αποφάσεις με καθαρό μυαλό, διάκριση και ψυχραιμία. Αλλά ο νους του ανθρώπου δεν έχει δυο ξεχωριστούς επεξεργαστές σκέψης, έναν για τη λογική κι έναν για τα αισθήματα, για να κλείνουμε το κουμπί του ενός καταπώς βολεύει στην περίσταση.
Ένας είναι ο επεξεργαστής· και σ’ αυτόν τα καλώδια του λογικού και του θυμικού διαπλέκονται και συνδέονται με άπειρες συνδέσεις.
Καθαρό μυαλό δεν μπορεί να σημαίνει, λοιπόν, απουσία συναισθήματος. Μάλλον σημαίνει λαγάρισμα, ήγουν καθαρμός, του συναισθήματος, ώστε ν’ αναβλύζει σαν γάργαρο νεράκι που κρυστάλλινο και καθάριο αποκαθαίρει τον επεξεργαστή της νόησης. Τον ενεργοποιεί ή τον αποφορτίζει. Ρυθμίζει σωστά τη λειτουργία και τη θερμοκρασία του. Άλλες φορές τον θερμαίνει κι άλλες φορές τον ψύχει∙ ό,τι είναι καλύτερο κατά περίπτωση.
Κι αλλιώς μπορούμε να παραστήσουμε την αμφίδρομη και άρρηκτη σχέση της άρτιας λογικής με το συναίσθημα. Μοιάζει η λογική με μια δίκοπη ματσέτα που μας δόθηκε, για ν’ ανοίγουμε μονοπάτια μέσα στην πυκνή βλάστηση της ζούγκλας που λέγεται ζωή. Απ’ το θυμικό εξαρτάται η διάθεση του καθενός ν’ ακονίζει τη ματσέτα του σωστά κι επιμελώς, για να την κρατά κοφτερή κι αποτελεσματική.
Αν στομώσει, όσο και να χτυπάς με λύσσα, οι αγριάδες, τα κλαδιά, οι πλεξίδες της βλάστησης και τα αγκάθια δεν υποχωρούν. Εις μάτην χτυπάς∙ παραμένεις δέσμιος κι ακινητοποιημένος. Κι ύστερα εκνευρίζεσαι κι αρχινάς να κραδαίνεις τη ματσέτα αδέξια, απειλητικά κι επικίνδυνα για τους άλλους, αλλά και για τον εαυτό σου.
Το θυμικό και ο συναισθηματικός κόσμος έχουν μεγάλη σημασία για την ψυχική και τη σωματική υγεία.
Η «καλή ψυχολογία», όπως λέμε απλουστευμένα, είναι καίρια για την καλή απόδοση και τις βέλτιστες επιδόσεις των αθλητών, των εργαζομένων, των μαθητών και των στρατιωτών. Είναι όμως παράλληλα και το κλειδί των καλών πρακτικών της λογικής, της νοητικής επεξεργασίας και της ικανότητας επίλυσης προβλημάτων στο μέτρο της ευφυΐας, της ιδιοσυγκρασίας και των χαρισμάτων του καθενός.
Βλέπετε, ενώ οι εμπειρίες είναι σχεδόν πάντα εποικοδομητικές για το λογικό καθεαυτό, δεν συμβαίνει το ίδιο και στον κόσμο των συναισθημάτων. Η γνώση και οι εμπειρίες κι ό,τι περνάει κανείς στη ζωή επηρεάζουν πολύ το θυμικό, όχι μόνο θετικά, αλλά και αρνητικά σε σχέση με την ικανότητα για ανεπηρέαστη κι αντικειμενική σκέψη και κρίση. Η προαίρεση, τα κίνητρα, οι επιθυμίες, οι φοβίες, οι δυσφορίες και κάθε άλλου είδους συναισθήματα και λογισμοί πηγάζουν υποσυνείδητα, και στιγμιαία επιδρούν στο σκέπτεσθαι του καθενός εν πολλοίς ανεξέλεγκτα.
Έχω διάλλειμα σου λέει, για παράδειγμα, ένας φίλος σου γιατρός. Θα έρθεις στο γραφείο μου στο νοσοκομείο να πιούμε έναν καφέ; Αν έχεις δυσάρεστες εμπειρίες από νοσοκομεία στο παρελθόν, θα τ’ αποφύγεις. Η λογική σού λέει: «μα για καφέ θα πας, που είναι το θέμα;». Οι διάδρομοι, οι θάλαμοι, ο κόσμος, οι ήχοι, οι μυρωδιές του νοσοκομείου – το υποσυνείδητο κάνει παιχνίδι.
«Δεν πάμε να πιούμε τον καφέ στην καφετέρια στον απέναντι δρόμο;» αντιπροτείνεις σχεδόν αντανακλαστικά…
Σε τέτοιους μηχανισμούς βασίζεται η κάθε είδους τέχνη που απευθυνόμενη στο συναίσθημα μπορεί να επηρεάσει τη λογική προσέγγιση στα πράγματα και τη νοοτροπία μας γενικώς. Εκεί βασίζονται η διαφήμιση, η προπαγάνδα και οι ψυχολογικές επιχειρήσεις κάθε είδους. Εκεί παίζουν το ρόλο τους οι συμβολισμοί και τα σύμβολα.
Πώς θα μπορούσε, λοιπόν, κάποιος να δουλέψει πάνω στον συναισθηματικό του κόσμο για να τον ισορροπήσει, έτσι ώστε οι αναπόφευκτες υποσυνείδητες επιρροές του θυμικού να μη σκοτίζουν τη λογική και την κρίση του; Από τη μια, να υπερβεί τις επιδράσεις μιας λάθος διαπαιδαγώγησης κι ατυχιών, παθημάτων και τραυμάτων του παρελθόντος. Από την άλλη, να αναπτύξει αντιστάσεις απέναντι στην προπαγάνδα και στους ψυχολογικούς χειρισμούς κάθε είδους.
Ο άνθρωπος, πράγματι, μπορεί να πετύχει τέτοιου είδους δύσκολες εσωτερικές μεταβολές και βελτιώσεις στον εσωτερικό του κόσμο, εάν επιτρέψει στη Χάρη του Θεού να επιδράσει μέσα του. Μετέχοντας στα μυστήρια της Ορθόδοξης Εκκλησίας μας, μπορεί όπως ο Απόστολος Παύλος «τα μεν όπισθεν επιλανθανόμενος τοις δε έμπροσθεν επεκτεινόμενος», ν’ αλλάξει. Να αρχίσει να αντιλαμβάνεται τα πάντα και να πράττει με καθαρό μυαλό.
Είναι άρρωστο το θυμικό μας και η συνισταμένη των θέλω μας δεν οδηγεί την πατρίδα μπροστά. Χάσαμε την ειρήνη από τον εσωτερικό πυρήνα τού είναι μας και γίναμε χειραγωγούμενα έρμαια, αντί για περήφανοι κι αυτόφωτοι πολίτες.
Στόμωσε η ματσέτα μας. Απομακρυνθήκαμε από το μέτρο κι από το εύλογο. Πώς να διορθωθεί μια τέτοια κατάσταση που μοιάζει με άλυτη σπαζοκεφαλιά, με γόρδιο δεσμό; Ας πιάσουμε τα πράγματα απ’ την αρχή: εν αρχή ην ο λόγος!
Οι γόρδιοι δεσμοί δεν θέλουν λόγιες αναλύσεις, περίπλοκες σκέψεις και συναισθηματικές κορόνες∙ απλές προσεγγίσεις απαιτούν. Ό,τι είπε ο Μεγαλέξανδρος μπροστά στο γόρδιο δεσμό. Το λάθος Μακεδονόπουλο συνάντησες, του είπε. Γιατί εγώ είμαι βασιλόπουλο, είμαι και χωριατόπουλο. Πάρε τώρα μια με το σπαθί και τελείωνε…
Θόλωσε το μυαλό μας – βγαίνουνε απ’ το θυμικό μας βατράχια. Την είδαμε βασιλόπουλα και πέσαμε – επιτρέπεται. Ας ταπεινωθούμε τώρα σαν καλά χωριατόπουλα κι ας τρέξουμε στις εκκλησιές, για να κόψουμε τον γόρδιο και να σηκωθούμε – επιβάλλεται!
